За нешто повеќе од година и пол работење, на порталот „Игл Ај Експлоре“ се објавени стотици текстови кои шират дезинформации, антилиберални и проруски наративи и ја промовираат екстремната десница, најчесто партијата „Алтернатива за Германија“ (АфД), која во Германија се нарекува партија „предводена од Кремљ“, пишува БИРН
Без издавачка куќа или регистрација во Србија, порталот „Игл Ај Експлоре“, кој се обидува да изгради меѓународно влијание, објавува проруски наративи и интервјуа со европската крајна десница. Дигиталниот отпечаток на порталот ги следи шемите типични за медиумските операции поврзани со Кремљ
Иако Законот за јавно информирање на Србија предвидува дека информациите за издавачот и уредниците на медиумите мора да бидат објавени во издавачката куќа, на овој портал нема такви информации.
Недостатокот на информации за издавачот, односно сопственоста и уредниците, е една од карактеристиките на медиумите што ги дистрибуира Москва низ цела Европа.
Руслан Трад, соработник на DFRLab, кој се занимава со дезинформации, вели дека овој портал ги има сите карактеристики на пропагандните канали на Кремљ, од скриено сопствеништво, преку соработка со руски медиумски новинари и AfD, до споделување текстови преку каналот Telegram и други портали поврзани со Москва.
„Моделот што го идентификувавте е карактеристичен потпис на медиумските екосистеми поддржани од Кремљ, кој е опширно документиран“, вели Тарде.
Европската комисија предупреди за влијанието на Москва врз медиумите на Балканот уште во 2023 година. Во тоа време, Брисел оцени дека наративот на Кремљ во Србија е особено ефикасен во споредба со другите земји во регионот.
Во студијата „Русија го отвора патот за автократии“, објавена од Фондацијата Фридрих Науман во 2025 година, истражувачите открија дека Србија служи како централен центар за ширење на руското влијание низ целиот регион, преку државни медиуми како што се Спутник и RT Balkan.
Крајната цел на овие операции е да се поткопа довербата на граѓаните во демократските институции, да се предизвикаат социјални поделби и да се забави евроатлантската интеграција на регионот.
Eagle Eye Explore и законските одредби
Порталот Eagle Eye Explore нема печатено име и не е регистриран во регистарот на медиуми во Србија, па затоа не е познато кој е издавач и сопственик, ниту од каде доаѓаат средствата за неговата работа.
Наташа Јовановиќ, долгогодишна новинарка за порталите Печат, Вечерње Новости, Спутник и Русија Данас, во неколку наврати зборуваше за бугарскиот медиум Efir.info како главен уредник на Eagle Eye Explor.
На прашањата испратени од БИРН по е-пошта, за тоа кој е издавач, уредник, како се финансира порталот и дали соработува со руски медиумски организации и програми, таа одговори дека „прашањата се толку униформни што не бараат дополнителни објаснувања“.
„Очекував новинарски прашања, а добив и такви што можат да ги постават само безбедносните органи и обвинителот, но и такви што се во рамките на важечкото медиумско законодавство на Србија. Ќе бидеме во контакт, и сигурен сум, и ќе имаме можност подобро да се запознаеме“, напиша Јовановиќ.
Сепак, Законот за јавно информирање на Србија им наметнува обврска на медиумите да објавуваат импресум, кој мора да содржи информации за издавачот, главниот уредник и другите уредници.
„Импресумот е клучен инструмент за транспарентност и одговорност на медиумите од повеќе причини. Тој ѝ овозможува на публиката да ја процени веродостојноста и можните интереси, најчесто политички или економски, зад содржината“, објаснува за БИРН Ана Мартиноли, теоретичар на медиуми, продуцент и професор на Факултетот за драмски уметности.
Казните за издавачи на медиуми без импресум или правилно објавен импресум се движат од 100.000 до 1.000.000 динари.
Што е познато за порталот Eagle Eye Explore?
Доменот на порталот Eagle Eye Explore е регистриран на 28 мај 2024 година кај канадскиот регистрар Tucows, преку компанијата Adriahost од Србија, која продава услуги за регистрација на домени и нуди веб-хостинг и други ИТ услуги. Веб-страницата е хостирана на серверите на LeaseWeb од Холандија, која го обезбедува нејзиниот веб-хостинг.
Tucows е овластен регистрар и обезбедува дополнителна услуга за заштита на идентитетот на регистраторот преку својата компанија Contact Privacy, така што сите податоци за сопственикот на доменот – име, адреса и е-пошта – намерно се заменуваат со генерички податоци со цел да се скрие вистинскиот идентитет на регистраторот.
Оваа практика е легална и често се користи во случаи кога сопствениците на домени сакаат да останат анонимни.
Оваа компанија изјави за BIRN дека можат да откријат информации за тоа кој го регистрирал доменот само врз основа на официјална наредба од надлежните институции на Канада, Данска, Германија или САД.
Со кого соработува Eagle Eye Explore?
Весна Веизовиќ, уредничка на порталот Васељенска и авторка на „Eagle Eye Explora“, и Драган Петровиќ, исто така еден од авторите и научен советник во Институтот за меѓународна политика и економија, имаа значајна улога во почетната промоција на порталот, што го покажува платформата Rolliapp која користи вештачка интелигенција за анализа на ширењето на наративите.
Кратко по основањето на порталот, Веизовиќ објави на својот Телеграм канал дека „започнале сами и повторно и дека верува дека ќе успеат како такви“, како и дека ќе истражува невладини организации и целиот граѓански сектор, кој го нарекува „пункт на странски агенции во Србија“.
Во меѓувреме, околу 40 автори пишувале за „Eagle Eye Explore“, а меѓу најактивните се Веизовиќ, Џевад Галијашевиќ, Бранко Жујовиќ и Зоран Чворовиќ. Текстовите се објавени на српски и англиски јазик.
Страницата е изградена на платформата WordPress, а сметките што имаат можност за управување ги вклучуваат имињата на двајца политичари од германската AfD. Имено, под број 29, отворена е наредба на име на Артур Абрамович, а под број 33 на име на Антон Фризен.
И двајцата германски политичари изјавија за БИРН дека никогаш немале уреднички пристап до страницата. Еден од нивните текстови бил објавен на порталот „Игл Ај Експлоре“.
Абрамович за БИРН вели дека всушност го напишал текстот за германскиот весник „Јунге Фрајхајт“ и дека го превел на српски јазик негов познаник, и дека никогаш дури и немал уреднички пристап до страницата.
„Не го зборувам течно вашиот јазик – зошто некој би ми дал таков пристап? Но, најважно од сè, не соработувам и никогаш не сум соработувал со руски државни организации, службеници или медиуми. Соработувам исклучиво со руската опозиција; и ако сакате вашите читатели да знаат кој сум и што правам, треба да ги информирате дека со години ја критикувам руската влада“, напиша Абрамович.
Тој додаде дека „не добил никакви авторски права од Игл Ај Експлоре“ и „дури и не знае кој го води“.
Од друга страна, Антон Фризен, како одговор на прашањата на БИРН, напиша дека „тој не работи со руски актери, дека не планира да објавува повеќе статии во српските медиуми и дека нема административен пристап до порталот Eagle Eye Explore“. На прашањето кој прв го контактирал за страницата, Фризен одговори: „Никој“.
Припадност кон AfD
AfD е втора по големина партија во Германија и најголема опозициска партија во земјата. Во мај минатата година, Федералната канцеларија за заштита на уставниот поредок, германската разузнавачка служба, ја класифицираше партијата како „потврдена десничарска екстремистичка организација“.
Судот во Келн неодамна издаде привремена мерка во која се наведува дека до крајот на судската постапка – иницирана од AfD – терминот не може да се користи за опишување на партијата.
Политичките противници редовно ја обвинуваат AfD дека работи во интерес на Кремљ и дека е „скриена ќелија лојална на Русија“, што AfD го негира. Некои пратеници ја опишаа AfD како партија „предводена од Кремљ“ и „марионета на руските интереси“.
Покрај авторските текстови, порталот често објавува интервјуа со екстремни десничари. Дури една четвртина од објавените интервјуа се со политичари од AfD, вклучувајќи го и Бјорн Хоке. Хоке е лидер на локалната AfD во една од германските федерални покраини, за кого во судската одлука се наведува дека не е клевета да се нарече „фашист“.
Интервјуирани се и десничари од Унгарија, Франција, Италија, Романија, Грузија, Молдавија и други земји.
Руска медиумска школа
Покрај порталот Eagle Eye Explore, Наташа Јовановиќ, Зоран Чворовиќ и Немања Стојановиќ, кој е администратор на Фејсбук страницата на овој портал, исто така го поврзуваат учеството во медиумската школа организирана во Русија и Србија во 2024 година со поддршка на Министерството за надворешни работи на Русија.
Линковите од каналот најчесто се пренесуваат преку каналите Srpski ugao, Milan&Zurka | Guide, Bunt is a state of mind, како и познатите проруски канали Vaseljenska, Balkanar’, Serbskii Vestnik, Vostok vesti, Dejan Berić, DD Geopolitics и Balkanska svebnica.
Меѓу емитувачите е еден од највлијателните руски воени канали, Rybar.
Покрај дистрибуцијата на Telegram, содржината на Eagle Eye Explore ја шират и бројни медиуми, меѓу кои и прорежимските таблоиди Informer и Alo, како и Нови Стандард, Vaseljenska, Нови Весник, Odbrana i bezvetnost, Движење за одбрана на Косово и Метохија, Poredak и Srpski Ugao.
Содржината од оваа страница се пренесува и во регионот. Во Република Српска, текстовите на Eagle Eye Explore се објавуваат на порталот за јавни услуги на RTRS, како и на онлајн изданието на најчитаниот дневен весник Glas srpska.
Во Црна Гора, содржината ја пренесува порталот IN4S. Во ноември 2019 година, амбасадата на САД во Подгорица го обвини порталот дека е директно под влијание на Кремљ.
Содржината на овој портал се појавува и во руските медиуми, како што се државниот дневен весник Руске новине (Росијска газета], Geopolitika.RU, како и бугарската страница Efir.info, за која зборуваше и Наташа Јовановиќ.
Efir.info беше идентификуван од истражувачите на DFRLab како дел од мрежа на бугарски пропагандни канали поврзани со Кремљ.
Мрежа од веб-страници наречена Правда, лансирана како дел од она што Радио Слободна Европа го објави како дел од една од главните операции за дезинформација на Русија што пренесуваат содржина од Кремљ, исто така го промовира Eagle Eye Explora, поканувајќи ги своите читатели да го следат порталот на социјалните медиуми.
Дел од хибридната војна
Руслан Трад наведува дека порталот Eagle Eye Explora има голем број карактеристики што руските истражувачи на пропаганда ги виделе многу пати.
Тој објаснува дека „пропагандните страници поддржани од Кремљ функционираат преку неколку карактеристични карактеристики“: тие објавуваат содржина преку локално иницирани медиуми што потоа се шират низ повеќе медиуми и социјални мрежи и на повеќе јазици, за да создадат илузија за „независно локално новинарство, додека всушност туркаат централно координирани пораки“.
„Интервјуто на главниот уредник на Eagle Eye Explora за бугарскиот медиум Ефир, дел од прорускиот екосистем, е пример за софистицирана стратегија на вкрстена легитимизација во рамките на регионалните пропагандни мрежи. Таквата прекугранична соработка постои поради меѓусебна легитимација, каде што медиумите од различни земји меѓусебно ги интервјуираат своите претставници и на тој начин им даваат кредибилитет“, вели Трад.
Ангажирањето новинари кои пишуваат за руски медиуми како што се „Спутник“ и „РТ“ е исто така шема што е видена претходно и „претставува посебна карактеристика на медиумските екосистеми поврзани со Кремљ“.
„Двојните улоги помеѓу руските државни медиуми (РТ и „Спутник“) и наводно независните локални портали играат клучна стратешка улога. Тие овозможуваат директно уредничко насочување и координација на наративите од руските државни медиуми до локалните платформи, додека одржуваат убедливо негирање на формалните меѓусебни врски“, опишува Трад.
Тој објаснува дека споделувањето содржини преку каналите на Телеграм, како што се „ДД Геополитика“ и „Рибар“, укажува дека порталот е дел од „поширока инфраструктура на руско влијание“.
Нивната цел, наведува тој, е „поткопување на западната кохезија и интеграција во НАТО/ЕУ, промовирање на евроскептицизам, дестабилизирање на прозападните влади и создавање политички бази поволни за Русија“.
Медиумите во мрежата на Кремљ спроведуваат координирани кампањи за дестабилизација во одредени земји, ги искривуваат фактите и влијаат на изборните кампањи.
„Во целните држави, целта е исто така да се обликуваат идните политички елити кои ќе ги нормализираат проруските наративи и ќе ги промовираат стратешките интереси на Москва“, заклучува Трад.
Извор: БИРН
