Србија како фабрика за оружје на Израел, порано и сега. За нешто повеќе од два месеци оваа година, веќе се организирани 14 транспортни летови, додека минатата година имаше 32
АНДРЕЈ ФИЛИПОВИЌ – ВУК ЦВИЈИЌ
Од почетокот на војната во Појасот Газа, оружје во вредност од 182 милиони долари е испорачано во Израел, од кои речиси половина за време на целосната забрана за извоз. За нешто повеќе од два месеци оваа година, веќе се организирани 14 транспортни летови, додека минатата година имаше 32
Од почетокот на војната во Појасот Газа, одбранбената индустрија на Србија достигна рекорден извоз на оружје во Израел, што беше дополнително зајакнато со нападот врз Иран. Од 2023 година, извозот на српско оружје и муниција во Израел драматично порасна и продолжи дури и откако режимот во Србија целосно го забрани извозот на оружје на 23 јуни минатата година. И покрај ова, во 2025 година извозот на оружје во Израел достигна 131,1 милиони долари и беше два и пол пати повисок отколку во 2024 година, кога нивната вредност беше 50,1 милион долари, па дури и 42 пати повисок отколку во 2023 година, кога на Израелците им беше испорачано оружје во вредност од 3,1 милиони долари.
По забраната за извоз, на 23 јуни, во втората половина на 2025 година, беше извезена главно муниција, во вредност од над 65 милиони долари. Испораките драматично се забрзаа оваа година и за помалку од два и пол месеци, до 10 март, веќе се организирани 14 товарни летови, последниот на 5 март, додека минатата година имаше вкупно 32, открива „Радар“ врз основа на јавно достапните бази на податоци.
Србија веројатно не е единствената европска земја што извезува оружје и муниција во Израел, чие раководство е обвинето од Меѓународниот кривичен суд за геноцид во Газа, но е единствената чие раководство, предводено од претседателот Александар Вучиќ, јавно се пофали со тоа.
Само еден ден по забраната за извоз, полета првиот авион за Израел
По долгото молчење на Русија за снабдувањето со српска муниција на украинските одбранбени сили, со две најави од Службата за надворешно разузнавање со само 25 дена разлика, на 29 мај и 23 јуни, Москва јавно ја дисциплинираше владата во Белград, обвинувајќи ја со суров, недипломатски тон дека нејзиниот „воено-индустриски комплекс се обидува да ѝ пука на Русија во грб“ и дека „желбата да профитира од крвта на братските словенски народи ги навела да заборават кои се нивните вистински пријатели“.
Овие опомени и притисоци од Москва сериозно ги исплашија локалните власти, па Министерството за одбрана на истиот ден, 23 јуни, по упатства на Вучиќ, донесе одлука за суспендирање на извозот на оружје и воена опрема произведени во Србија. За евентуални идни извозни операции, покрај стандардната согласност од надлежните министерства и агенции, задолжителна стана и согласноста од Советот за национална безбедност. Истиот ден, претседателот објави: „Сега не извезуваме ништо. Сега сè запревме и го испраќаме до нашата армија“.
Забраната за извоз беше силен удар за српските фабрики кои беа зафатени во последните три години, особено Крушик, Слобода, Први Партизан и „Милан Благојевиќ“, чии производи бележат значително зголемување на побарувачката, главно на пазарите во Украина и Израел.
За време на посетата на Ужице и Лучани на 23 јануари годинава, министерката за внатрешна и надворешна трговија Јагода Лазаревиќ го најави претстојниот почеток на повторно издавање дозволи за извоз, а на 13 февруари забраната беше укината и повторно беше дозволен извоз на оружје и воена опрема, за што „Радар“ веќе пишуваше.
Во текот на 235-те дена, колку што траеше блокадата на извозот, владата, изненадувачки, издржа притисокот на фабричките синдикати, привилегираните приватни трговци, менаџментот на компаниите и другите актери. Во текот на сето тоа време, имаше само еден привилегиран клиент – државата Израел, додека другите извозни зделки за време на таа блокада можат да се избројат на прстите од двете раце.
Само 24 часа по изјавата на Вучиќ дека Србија „не извезува ништо“, на 24 јуни 2025 година, товарен авион Боинг 747F полета од аеродромот Никола Тесла, натоварен со муниција од српските фабрики. Широкотрупниот авион, регистрација 4X-ICK, со број на лет X7954, полета во 11:32 часот кон воената база Неватим во близина на градот Бершев, на југот на Израел. Тоа беше првиот во низата летови што следеа откако владата објави целосно прекинување на извозот.
Операција од големи размери
За време на забраната, од белградскиот аеродром беа извршени дури 29 летови до Неватими. Транспортот беше извршен со три товарни авиони со широк труп кои ја сочинуваат флотата на израелскиот оператор за товар „Челенџер Лајнс ИЛ“ (ChallengeAirlines IL), два „Боинг 747Ф“ со носивост од околу 120 тони (регистрации 4X-ICK и 4X-ICA) и еден „Боинг 767Ф“ со носивост од околу 55 тони (регистрација 4X-IAJ). Од 2024 година, тие три авиони се користат за транспорт на муниција од српските фабрики за потребите на израелското Министерство за одбрана и презедоа значаен дел од задачите за логистички транспорт од израелските вооружени сили.
Од 9 февруари 2024 година, кога авионот на компанијата го изврши својот прв лет од аеродромот „Никола Тесла“, до 5 март оваа година, овој оператор изврши вкупно 53 товарни летови, од кои седум во 2024 година, 32 минатата година и уште 14 оваа година. Крајната дестинација за 49 летови беше Неватим, една од главните логистички бази на израелските воздухопловни сили и важен центар за прием на стратешки транспортни летови и дистрибуција на оружје и воена опрема, а Тел Авив беше наведен како крајна дестинација за четири.
Транспортниот авион со регистрација 4X-ICK полетал од аеродромот во Белград 28 пати, авионот со регистрација 4X-IAJ извршил 16 лета, а авионот со регистрација 4X-ICA девет лета. Ако земеме предвид дека носивоста на двата користени авиони е околу 120 тони, а третиот околу 55 тони, транспортниот капацитет на 53-те летови досега е измерен во илјадници тони товар. Дури и со делумно пополнети капацитети на авиони, самиот број и логистиката на овие летови укажуваат на операција од големи размери.
Според заедничката истрага на БИРН и израелскиот весник „Хаарец“, најмалку 15 транспортни летови биле идентификувани помеѓу декември 2023 и септември 2024 година од Србија до Израел со транспортни авиони на израелските вооружени сили. Ако ги соберете сите транспортни летови идентификувани досега на таа рута од почетокот на војната во Газа, по нападот на Хамас на 7 октомври 2023 година, има најмалку 68 документирани транспортни летови.
Овој обем на транспорт укажува дека е воспоставен стабилен воздушен логистички коридор за снабдување со оружје помеѓу Белград и Израел, кој е оперативен дури и за време на периодот на официјалната забрана за извоз од Србија, но и за време на најновата ескалација на конфликтот меѓу Израел и Иран.
Улогата на Белград во новиот конфликт со Иран
На 28 февруари, Израел и САД започнаа координирани воздушни напади врз неколку воени цели во Иран, отворајќи нова фаза на директна ескалација на конфликтот во регионот. Нападот беше проследен со ирански ракетни и беспилотни летала врз израелски и американски цели на Блискиот Исток, што дополнително го зголеми ризикот од поширок регионален конфликт.
Израелското Министерство за одбрана на 2 март објави дека, како дел од операцијата „Рикачки лав“, започнало воздушен и морски логистички мост за испорака на воена опрема и муниција до израелските одбранбени сили. Операцијата се спроведува преку мрежа од транспортни летови и бродски пратки и е координирана помеѓу Министерството, израелската армија и партнерските логистички центри во странство.
Бројот на товарни летови меѓу Србија и Израел во последните 15 дена укажува дека Белград би можел да игра значајна улога како еден од логистичките центри во тој синџир на снабдување. Во такви околности, ваквите логистички активности го отвораат прашањето за потенцијални безбедносни импликации за земјите што учествуваат во синџирот на снабдување. Иранските претставници предупредија уште во 2025 година дека земјите што обезбедуваат воена или логистичка поддршка на Израел би можеле да се сметаат за дел од неговата воена инфраструктура. Заменик-министерот за надворешни работи на Иран, Маџид Тахт-Раванчи, во тоа време изјави дека „секоја земја што ќе се придружи на американско-израелската агресија неизбежно ќе стане легитимна цел за одмазда“, додека командантите на Иранската револуционерна гарда предупредија дека земјите што активно учествуваат во снабдувањето на израелската војска би можеле да се сметаат за легитимни цели.
Воената соработка меѓу Србија и Израел е спорадична и со релативно мала вредност со децении, првенствено поради разликата во технолошкото ниво. Израелската одбранбена индустрија е од стратешко значење за земјата и претставува еден од најорганизираните национални сектори. Во исто време, Израел е меѓу највлијателните извозници на оружје во светот.
Затоа, од почетокот на 2000-тите, соработката е претежно ограничена на индивидуални работни места. Најчести актери во тие договори беа „Елби Системс“, најголемата израелска приватна компанија во тој сектор, и „Југоимпорт СДПР“, најголемиот српски државен трговец со оружје. Заедно со нив, неколку помали израелски компании соработуваа со српски државни и приватни фабрики, најчесто купувајќи готови склопови, компоненти и пакувања. Одредени моќни и контроверзни израелски трговци со оружје, исто така, учествуваа во одредени извозни зделки, главно преку нетранспарентни договори со нивните српски партнери.
Од маргинална ставка до голем извозен имот
Нападот на Хамас врз Израел во октомври 2023 година претставуваше пресвртница во односите меѓу Србија и Израел. Од тој момент, тие влегоа во нова фаза, обележана со ненадејно зајакнување на политичката, економската, а особено воено-техничката соработка. Најјасен показател за таа промена се податоците за зголемувањето на вредноста на извозот на оружје од Србија во Израел.
На 5 јуни минатата година, во интервју за „Џерусалем пост“, претседателот Вучиќ јавно призна дека го започнал целиот договор за извоз на оружје, а ја искористи можноста да се пофали: „Јас сум единствениот во Европа денес кој тргува со воена муниција со Израел. Затоа моите колеги често ме критикуваат“.
Според официјалните податоци на Републичкиот завод за статистика, од 7 октомври 2023 година до 31 декември 2025 година, вредноста на извезеното српско оружје во Израел е повеќе од 182 милиони долари, а вкупната количина на транспортирано оружје е повеќе од 3.000 тони.
Иако забраната за извоз формално стапи на сила во втората половина од минатата година, минатата година во Израел беше испорачано оружје во вредност од 131,1 милиони долари. Во споредба со рекордниот прилив на девизи од продажба на оружје во 2024 година од 50,1 милиони долари, извозот се зголеми за дури 161,6 проценти, а во споредба со 2023 година за дури 4.142,7 проценти. За ова придонесе и фактот што, и покрај забраната за извоз, од 23 јуни до крајот на 2025 година, Србија му продаде оружје на Израел за 65,2 милиони долари. Овој тренд на раст продолжи и оваа година, поради што структурата на трговијата меѓу двете земји значително се промени. До октомври 2023 година, извозот на српско оружје во Израел беше маргинален, а оттогаш стана доминантна ставка во меѓусебната трговија.
Во 2021 година, Србија испорача оружје на Израел за помалку од 0,7 милиони долари, а тие учествуваа во структурата на вкупниот извоз, во вредност од 59,6 милиони долари, со само 1,2 проценти. Една година подоцна, уделот на оружјето речиси се дуплираше, на 2,28 проценти, за да се зголеми на 3,1 процент во 2023 година. Во 2024 година продолжи да расте и достигна 34,29 проценти од вкупниот извоз, за да „експлодира“ минатата година, со рекорден удел од дури 54,5 проценти од вкупниот извоз, кој се зголеми на 249,7 милиони долари.
Поголемиот дел од работата се извршува преку Југоимпорт СДПР
Државната компанија Југоимпорт СДПР е клучен носител на извозот на оружје, откри прв Радар, додека уделот на сите други домашни компании, кои главно извезуваат поединечни склопови и компоненти за муниција, во вкупниот извоз не надминува 10 проценти. Врз основа на договорот со Министерството за одбрана на Израел, Југоимпорт СДПР ги снабдува израелските одбранбени сили со муниција од различни видови, калибри и намени. Крушик, Слобода и Први Партизан имаат најголем удел во овој извозен аранжман. Артилериска муниција, првенствено калибар 155 и 122 милиметри, минофрлачка муниција калибар 120 и 81 милиметар, како и муниција за лесно оружје според стандардот на НАТО, се најчестиот товар на транспортните авиони што летаат од Белград до Израел.
Според јавно достапните бази на податоци за надворешна трговија, во 2023 година, Југоимпорт извезе оружје во Израел за само 0,6 милиони долари, а во следната година се зголеми за повеќе од 80 пати, на 49,9 милиони долари. Трендот на раст продолжи и во 2025 година, а само во првите шест месеци беше остварен извоз од 59,7 милиони, поради што Израел стана доминантен извозен пазар на Југоимпорт, со удел од дури 54,27 проценти во вкупниот извоз на компанијата во првата половина од 2025 година. По јуни, кога извозот беше забранет, властите не објавија детални податоци за надворешната трговија, туку се достапни само кумулативни податоци за вкупната размена на стоки, и не е можно да се анализираат врз основа на надворешнотрговските активности на поединечните компании во втората половина од минатата година.
Военотехничката соработка меѓу Србија и Израел се сведува на фактот дека домашните фабрики претежно извезуваат муниција, а од израелските купуваме повеќецевни ракетни системи PULS, беспилотни летала од типот Hermes 900 UAV и сајбер софтвер. Шпионски софтвер, кој српскиот режим го користел против активисти, студенти и новинари, како и звучно оружје, исто така биле увезени од Израел.
Во време кога Блискиот Исток повторно е на работ на крвав регионален конфликт, податоците за транспортните летови, логистичките рути и наглото зголемување на извозот покажуваат дека во последните три години е воспоставен стабилен канал за снабдување со муниција меѓу Србија и Израел. Тој воздушен коридор функционирал и во периодот кога властите во Белград прогласија целосно прекинување на извозот на оружје. Во такви околности, улогата на Србија во тој синџир на снабдување повеќе не е само економско или политичко прашање, туку и безбедносно прашање.
