Во принцип, нема помоќна антизападна земја што не била агресор. Оние кои се обожаватели на фантазмагоричната утопија дека по „падот на Западот“ ќе има „вечен мир“ треба да се прашаат дали Русија би прифатила мирно да биде во сенка на Кина како помоќна земја.
СЛОБОДАН ДИВЉАК
Меѓу српските интелектуалци постои голема конфузија во врска со разјаснувањето на суштината на војната меѓу Америка и Израел од една страна и Иран од друга страна. Најчесто, оваа војна се толкува како војна меѓу либерализмот и антилиберализмот или меѓу Западот (како синоним за модерни форми на парламентаризам чие јадро е владеењето на правото) и антизападот (како синоним за антипарламентаризам), а интелектуалците кои се антилиберални (антизападно) ориентирани отворено го поддржуваат Иран, со што ја потврдуваат внатрешната државна структура на Иран, додека други отворено ги поддржуваат САД и Израел, а ја потврдуваат внатрешната структура на овие земји.
Оваа конфузија произлегува од фактот што значителен број наши интелектуалци не прават значајна разлика помеѓу две нивоа – помеѓу нивото на меѓудржавни односи и нивото на внатрешни уредувања на земјите во светот. Кога станува збор за првото ниво, од античко време до денес, најмоќните држави имале империјални амбиции. Со други зборови, секоја земја, без оглед на нејзиното внатрешно уредување, има тенденција да го шири своето влијание, т.е. својата моќ сè додека некоја држава или сојуз на држави, како контрасила, не успее да го спречи тоа. А за време на постоењето на различно уредените антички полиси, Атина, иако имала најдемократски внатрешен поредок во тоа време (директна демократија), се обидувала да дејствува империјално во однос на другите градови-држави, ако односот на моќ во однос на другите полиси бил во нејзина корист.
Да ја поткрепиме оваа теза со емпириски факти. Тукидид, на пример, во својот текст во кој го документира текот на преговорите по војната меѓу Атињаните и Мелијците, нагласил дека Атињаните го нагласиле следново: „И ние и вие треба да кажеме што навистина сакаме и да се стремиме кон она што е можно, бидејќи ние и вие подеднакво добро знаете дека правдата се појавува само таму каде што потребата од принуда е еднаква од двете страни, и дека моќните прават што можат, додека слабите земаат што мораат“. Тука треба да се напомене дека Атињаните, по поразот на Мелијан, убивале мажи способни за служба во војска, ги поробувале жените и децата и му дале на овој остров колонијален статус.
Османлиите биле во можност да создадат огромна империја поради нивната надмоќ над народите што станале дел од таа империја. Подоцна, во модерното време, прво Холандија, а потоа Велика Британија, како најсилни капиталистички земји, не се двоумеле да ги задоволат сопствените амбиции да воспостават контрола врз што е можно повеќе други земји и да стекнат сè повеќе колонии во класичната смисла на зборот, секоја во својата ера. За време на Студената војна, Советскиот Сојуз воено интервенираше во Авганистан, Чехословачка и слични земји. Америка, како внатрешно либерална, стана единствената суперсила во светот по распадот на Советскиот Сојуз и неговиот Источен блок. Таа имаше намера да воспостави доминација на светско ниво преку таканаречени хуманитарни воени интервенции, или, уште подобро, да владее со целиот свет од една точка – од центарот на својата екстрамоќ.
Лично пишував во новински статии и книги дека таканаречените хуманитарните воени интервенции не се оправдуваат со повикување на меѓународното право, туку на ad hoc морална аргументација, од едноставна причина што тие немаа основа во првото. Но, таквата ориентација води кон непосредна морализација на позитивното право, што радикално го поткопува еден од основните принципи на модерната ера – меѓусебното раздвојување помеѓу правото и моралот. Секако, во самата процедурална постапка на донесување систем на позитивно право, домашно или меѓународно, во тие системи беа воведени одредени морални принципи, но откако таа постапка ќе заврши и позитивното право ќе стапи на сила, тогаш тоа мора да се смета за целосно одвоено од моралот.
Во спротивно, надворешната политика не обрнува внимание на меѓународното право, туку ексклузивно се оправдува со морални аргументи, чија валидност ја одредува ad hoc најмоќната сила во согласност со нејзините интереси. Затоа, ги осудив сите американски хуманитарни воени операции во тоа време.
ПРАВОТО НА ПОСИЛНИОТ Suma sumarum, меѓудржавните односи се засноваат на односи на моќ (Machtpolitik), на правото на посилниот. До таа мера, сосема е погрешно да се мисли дека е можен либерален светски поредок. Слично на тоа, големите сили, без оглед на внатрешните уставни и правни поредоци, имаат тенденција да ја консолидираат својата моќ и да го прошират бројот на земји што ќе ги третираат како нивни заштитени земји. Тука би сакал да се потсетам на точната теза на Хобс за односот помеѓу заштитата и покорноста. Имено, моќните заштитници очекуваат послабите држави да покажат одреден степен на покорност. Исто како што, како што велат, нема бесплатен ручек, нема ниту бесплатен (дарежлив, добронамерен, незаинтересиран) покровителство.
Врз основа на сето погоре наведено, да се заклучи дека Америка и Израел се агресорите во овој вооружен напад врз Иран, исто како што Русија беше агресор со напаѓањето на Украина. Претходно, големите сили прво побараа „зелено светло“ од ОН за да се вклучат во вооружени операции; сепак, доколку ООН не ги одобри нивните воени интервенции, со образложение дека тие го кршат меѓународното право, големите сили немаше да се откажат од својот план, бидејќи ООН не може да ги казни со своите сини шлемови. Денес, големите сили дури и не бараат одобрение од ООН, за да не губат време, туку спроведуваат воени операции или војни кога им одговара најмногу. Критичките интелектуалци треба, следејќи ги истите линии, јавно да го осудат ова однесување на големите сили, без оглед на тоа кои се тие.
Но, постои и друга страна. Иако сум против секој обид за промена на внатрешниот поредок на една земја преку надворешни, насилни средства (војна), без оглед на тоа каков е тој поредок, не го поддржувам ставот на апсолутниот вредносен релативизам. Кога станува збор за Иран, како јавен интелектуалец имам право радикално да го критикувам уставот на Иран чија основа е неговата верзија на исламот. Иако различни партии се натпреваруваат на изборите во Иран, тие се само исламски фракции: некои се ортодоксни, а други се повеќе склони кон реформи, оние во рамките на исламот. Антиисламистичките партии се забранети според неговиот устав.
Во не толку далечното минато, во Иран беа организирани јавни камшикувања. Пред една година, нивната морална полиција уапси една Иранка која не си го покри лицето на пропишаниот начин и ја претепа до смрт во затвор. По тој настан, се разви широко движење на ирански жени за барање промена на таквото вообичаено право во врска со облеката, но тоа беше задушено со крв. Иако Иран е технолошки развиен (во воена смисла), неговото население (околу 90 проценти) е исклучително сиромашно, и затоа во последниве години имаше широки бунтови на неговото население против таквата ситуација (нема организирана опозиција во Иран), но овие бунтови се смируваат со екстремни репресивни средства, кои вклучуваат пукања (без никакви претходни судски постапки).
Затоа, со релативно непристрасни споредби на внатрешните системи на Америка и Иран, лесно е да се заклучи дека внатрешниот систем на САД е помалку злобен од фундаменталистичкиот во Иран (на пример, Врховниот суд во Америка – аналогно на уставните судови во Европа – неодамна пресуди дека царинските војни на Трамп се неуставни, бидејќи претседателите на Америка имаат такви овластувања само во вонредни состојби).
СЕЛЕКТИВНА КРИТИКА Сепак, значителен број наши интелектуалци не ги изложуваат на радикална критика нападите на САД и Израел врз Иран од наведените причини (поради флагрантни кршења на меѓународното право што се мешаат во максимизирањето на сопствената моќ на светско ниво), туку затоа што овој широк интелектуален круг, немајќи увид во суштинската разлика помеѓу надворешната политика и внатрешниот поредок, ги третира либералните земји како олицетворение на апсолутното зло што блокот на антилиберални големи сили, како спротивност на секое зло, ќе го уништи. Со него и либерализмот, т.е. парламентарниот систем, и тоа во коренот. Дури и ако тоа на крајот значело претворање на Америка и Европа во пустина, со фрлање на најсовремените атомски бомби на тој географски простор.
Затоа, српските антизападно (читај: антипарламентарно) настроени интелектуалци не се поддржувачи на апсолутниот вредносен релативизам како истакнатите постмодернисти, туку го ценат приматот не само во конкретниот конфликт со иранскиот фундаментализам, туку во принцип антилиберални, затоа, диктаторски земји чии лидери се стремат да владеат доживотно користејќи ги крајните репресивни средства.
На пример, Северна Кореја, во која нивниот сегашен лидер веќе, како во наследна монархија, одреди наследник по неговата смрт, е нивна фаворит во споредба со другата Кореја бидејќи е врзана за Америка, односно за повеќепартиски внатрешен поредок. Со други зборови, мотото на овој наш интелектуален круг е – смртта на либералните системи значи ослободување на светот. Но, треба да им се потсетиме дека Ирак, на чело на Садам Хусеин во тоа време, беше агресор во долгорочната војна против Иран во поновата историја.
Во принцип, нема помоќна антизападна земја што не била агресор. Оние кои се обожаватели на фантазмагоричната утопија дека по „падот на Западот“ ќе има „вечен мир“ треба да се прашаат дали Русија би прифатила мирно да биде во сенка на Кина како помоќна земја од неа. Доколку Западот беше поразен и понижен – што е сосема нереална проценка на апостолот на антизападот – сосема е сигурно дека ќе има воени конфликти меѓу моќни антипарламентарни или фасадно-парламентарни држави. Историјата досега нè учи дека дури и најголемите антидемократски земји имале империјални амбиции, сакајќи да ги остварат тие амбиции преку освојувачки војни.
Тезата што се слуша од љубителите на Кина, дека оваа земја, иако голема, во основа не е освојувачка, е наивен мит. Впрочем, целосна манифестација на незнаење е да се мисли дека само земјите на Запад се единствените парламентарни земји во географска смисла, бидејќи доста земји што не се наоѓаат на Запад имаат парламентарен систем: Индија, Аргентина итн.
ВО РАЦЕТЕ НА ДОЖИВОТНИ ВЛАДЕТЕЛИ Оние кои се залагаат за антипарламентарни или псевдопарламентарни земји имплицитно го помагаат доживотното владеење на Вучиќ, чија главна цел е да го укине парламентарниот систем и кој одамна ги остави малкуте Срби во Косово на милост и немилост на албанските етнонационалистички власти и нивниот сон за воспоставување чисто етничка држава.
Од друга страна, оние наши интелектуалци кои ги поздравуваат воените напади на САД и Израел и нивното фрлање на меѓународното право под нозе, имаат илузија дека на овој начин кругот на либерално-демократските држави ќе се прошири.
Да се потсетиме, на пример, на точното предупредување на Кондолиза Рајс до Џорџ Буш помладиот дека по соборувањето на диктаторот Садам Хусеин, ирачкото население нема да ги поздрави како ослободители, туку ќе ги гледа како окупатори. Проамериканската влада во Ирак некако функционираше само додека во Ирак беа распоредени повеќе американски воени сили, по чие повлекување наскоро беше соборена проамериканската влада. Следеше војна меѓу шиитите и сунитите во земјата. На крајот од приказната, Ирак не стана либерално управувана земја. Напротив. Слично се случи и со Авганистан, каде што Талибанците се вратија на власт по заминувањето на силите на НАТО.
Затоа, трансформацијата на овие антилиберални држави во либерални земји е прашање на нивната евентуална внатрешна еволуција, што може да придонесе за раст на интелектуалната критика на нивните внатрешни системи, критика што не се залага за војна и насилство од страна на моќните.
Сосема е сигурно дека сме сведоци на агонијата на ООН слична на онаа на поранешната Лига на народите, основана во 1920 година, чија задача беше да ги решава споровите меѓу државите преку преговарачка дипломатија. На почетокот на Втората светска војна, стана јасно дека оваа Лига на народите не ја исполнила својата цел – да спречи идните светски војни. Исто како што оваа меѓународна организација зависеше од големите сили, така е и случајот со ООН, која минува низ длабока криза. Може ли ООН да се реорганизира за да го направи своето влијание поефикасно и поефективно?
