Аналитичарите сметаат дека моделот е маргинализација на регионот на Западен Балкан во средината на пошироки меѓународни превирања, но и процедурални блокади при назначувањето амбасадори поради политичката клима во САД
САРА НИКОЛИЌ
Администрацијата на Доналд Трамп отповика десетици амбасадори и други високо рангирани дипломати на должност во странство, објавија американските и европските медиуми, повикувајќи се на дипломатски извори. Затоа, на почетокот на следната година, САД нема да имаат амбасадори во речиси целиот Западен Балкан, бидејќи Трамп ќе повлече дипломатски претставници од Црна Гора и Северна Македонија во јануари. САД немаат дипломат во Србија речиси една година, а чека и Босна и Херцеговина (БиХ). Од друга страна, само пред неколку дена, американскиот претседател го потпиша Законот за овластување за национална одбрана (NDAA), кој, меѓу другото, се однесува на Србија и Западен Балкан. Законот нагласува дека намалувањето на зависноста на регионот од руски извори на енергија и фосилни горива е во национален интерес на таа земја, а се однесува и на состојбата на демократијата во регионот – во Србија тоа беше оценето како „загрижувачко“.
Отповикувањето на амбасадорот, кое го потврдија и сегашни и поранешни високи дипломатски претставници, е невообичаено бидејќи се однесува на кариерни дипломати од надворешната служба кои раководат со амбасади во странство. Според британскиот „Гардијан“, тие обично остануваат на функцијата дури и по промената на владата, бидејќи се очекува да бидат политички неутрални. Администрацијата на Трамп, сепак, објави дека ќе ја елиминира таканаречената „длабока држава“ меѓу државните службеници, во процес кој е широко опишан како „чистка“ на професионални владини службеници, вклучително и високи дипломати во странство.
Амбасадор на САД во Хрватска е, на пример, Никол Мекгроу – историчар на уметност без претходно дипломатско искуство. Според достапните податоци, таа и нејзиниот сопруг значително финансиски ја поддржале кампањата на Трамп, која во САД често се поврзува со назначувања на амбасадорски позиции. Што се однесува до Србија, на почетокот на годината, Трамп го назначи, а потоа ја повлече кандидатурата на Марко Брновиќ за позицијата амбасадор на САД во Белград. Од заминувањето на Кристофер Хил, позицијата амбасадор ја извршува вршителот на должноста амбасадор Александар Титоло. Треба да се напомене дека САД немаат амбасадор во Приштина.
„ВКЛОПУВАЊЕ ВО ПОШИРОК КОНТЕКСТ“ Директорот на програмата на Новиот трет пат, Димитрије Милиќ, смета дека моделот е маргинализација на регионот на Западен Балкан во средината на пошироки меѓународни превирања, но и процедурални блокади при назначувањето амбасадори поради политичката клима во САД. Милиќ истакнува за НИН дека Законот за овластување за национална одбрана, во кој се споменуваат Западен Балкан и Србија, е повеќе прашање на формалност во рамките на пошироката политика на САД отколку сигнал дека регионот станува поважен за сегашната администрација. Тој наведува дека сегашната позиција на САД и Доналд Трамп укажува дека Западен Балкан во моментов не е најитната точка, особено во контекст на војната во Украина, Блискиот Исток, Индо-Пацификот, непосредната околина во Латинска Америка… Во овој поглед, вели тој, тешко е нашиот регион да се наметне како приоритет.
„Најчесто, 1990-тите се земаат како референтно искуство, кога светот, со исклучок на граѓанските војни во неколку африкански земји, беше стабилно место. Во тоа време, САД можеа да се фокусираат на поранешна Југославија со полн капацитет, што сега не е случај“, истакнува Милиќ.
Зборувајќи за неименувањето амбасадори, тој истакнува дека во моментов нема такви дури ни во најважните светски сили. Тој го поврзува ова со американската политичка клима, односно поларизираните услови во кои не е лесно да се поминат процедурите за назначување – првенствено поради Сенатот, каде што кандидатите кои не се кариерни дипломати имаат потешкотии да поминат.
Администрацијата на Доналд Трамп отповика десетици амбасадори и други високо рангирани дипломати на должност во странство, објавија американските и европските медиуми, повикувајќи се на дипломатски извори. Затоа, на почетокот на следната година, САД нема да имаат амбасадори во речиси целиот Западен Балкан, бидејќи Трамп ќе повлече дипломатски претставници од Црна Гора и Северна Македонија во јануари. САД немаат дипломат во Србија речиси една година, а чека и Босна и Херцеговина (БиХ). Од друга страна, само пред неколку дена, американскиот претседател го потпиша Законот за овластување за национална одбрана (NDAA), кој, меѓу другото, се однесува на Србија и Западен Балкан. Законот нагласува дека намалувањето на зависноста на регионот од руски извори на енергија и фосилни горива е во национален интерес на таа земја, а се однесува и на состојбата на демократијата во регионот – во Србија тоа беше оценето како „загрижувачко“.
Зборувајќи за неименувањето амбасадори, тој истакнува дека во моментов нема ниту во поважните светски сили. Тој го поврзува ова со американската политичка клима, односно поларизираните услови во кои не е лесно да се поминат процедурите за назначување – првенствено поради Сенатот, каде што кандидатите кои не се кариерни дипломати имаат потешкотии да поминат.
„Трамп е еден од претседателите кои повеќе им веруваат на личностите отколку на кариерните дипломати. Значи, голем број од тие личности, вклучувајќи го и неуспешниот кандидат за амбасадор во Србија, имаат многу потешкотии да ја поминат самата постапка. А исто така, постои и недостаток на релевантност за регионот“, вели соговорникот на НИН.
Гордоста, потсетува Милиќ, целта на Трамп беше да ја намали големината на Стејт департментот во однос на трошоците и вработените, што покажува дека тој не придава големо значење на формалните процеси. Затоа, не е можно да се предвиди кого и кога би можел да назначи на позиции во земјите од Западен Балкан.
„Тој има тенденција да назначува луѓе блиски до него кои не добиле место во администрацијата, но кои биле важни донатори на неговата кампања. (Поранешниот претседател на САД) Џозеф Бајден, исто така, го правел ова до одреден степен. Може да се случи да има одредена личност за регионот која е многу заинтересирана и компетентна во оваа област, но и некој кој случајно не добил позиција во администрацијата, па амбасадорската позиција ќе му биде понудена како утешна награда. Во основа, ќе добиеме амбасадори, тоа е само прашање на време, и во крајна линија и приоритет“, претставува Милиќ.
На прашањето дали одредбите во Законот за национална одбрана што се однесуваат на Србија и Западен Балкан се некаков сигнал за промена во политиката на САД или дали се вклопуваат во поширокиот контекст на надворешната политика на таа земја, Милиќ одговори дека нема пресвртница во овој поглед.
„Она што беше споменато се вклопува во поширок контекст. Руските извори на енергија и диверзификацијата на Србија беа споменати дури и во времето на потпишувањето на Вашингтонскиот договор во 2020 година. Ако треба да ја погледнеме историјата на прашањето, тоа беше споменато и во администрацијата на Бајден, бидејќи, една од лостовите на рускиот политички интерес произлегува од енергетската зависност. И тоа не е ништо ново. Не само за регионот, туку и за Европа, бидејќи САД со години го таргетираат овој сектор во Европа. Сепак, станува збор за политика кон Европа“, истакнува Милиќ.
Тој потсетува дека во кампањата во 2020 година, Бајден рекол дека Западен Балкан ќе биде меѓу петте најважни теми. Не сме слушнале ништо слично од Трамп, додава Милиќ, поради широкиот спектар на теми што моментално го окупираат вниманието на САД. Инаку, во рамките на Законот за национална одбрана на САД за 2026 година, се очекува државниот секретар да подготви и да достави до Конгресот стратегија за Западен Балкан во рок од 180 дена. Стратегијата треба да ги дефинира приоритетите на САД во регионот, вклучувајќи јакнење на демократијата, економскиот развој и безбедносната соработка, со што регионот ќе биде во фокусот на надворешната политика и безбедносните интереси на САД.
„Ќе видиме како администрацијата на Трамп ќе го постави тоа. Интересно е во која насока ќе се движи бидејќи се чини дека политиката кон Западен Балкан во моментов е во состојба на инерција во споредба со претходната администрација. И не сме сведоци на никакви радикални промени во форма на практични потези“, заклучува Милиќ за НИН.
Од друга страна, аналитичарот за надворешна политика Иван Милетиќ наведува дека во следните шест месеци, американскиот државен секретар Марк Рубио мора да излезе пред Конгресот со јасна стратегија за Западен Балкан.
„Досега, тоа беше вклучено во стратегијата за европскиот континент воопшто. Второ, поглавјето поврзано со Западен Балкан е многу јасно наведено, а тоа е борбата против, како што ги нарекуваат, малигните операции на Русија и Кина. А бидејќи тие ќе се борат против операциите, тогаш тоа значи дека ќе имаме американски операции против руски и кинески операции. Затоа е многу важно нашите државни службеници, особено во Министерството за надворешни работи и Министерството за одбрана, да разберат што се случува“, рече тој.
АМЕРИКАНСКИ ДИПЛОМАТИ: „ОВА Е КАТАСТРОФА“ Одговарајќи на прашањето на „Гардијан“ за отповикувањето на амбасадорот, висок функционер на Стејт департментот изјави дека тоа е „стандардна процедура во секоја администрација“. Амбасадорот, рече тој, е личен претставник на претседателот и тој „има право да обезбеди дека во тие земји има луѓе кои ја спроведуваат агендата „Америка на прво место“. Истиот функционер потврди дека отповиканите амбасадори нема да бидат отпуштени, туку ќе бидат распоредени на други должности. Плановите за отповикување на американски дипломати првпат ги објави „Политико“, додека делумен список на замени претходно објави агенцијата АП. Бројот на отповикани амбасадори варира во медиумите, а генерално се споменува бројка од 30 до 50.
Синдикатот што ги претставува американските дипломати изрази „длабока загриженост“ за сè. Покрај тоа, голем број американски дипломати изјавија за „Гардијан“ дека дипломатите кои се посочувствителни кон администрацијата ќе бидат фаворизирани. И сè тоа може да ја политизира американската дипломатска служба, додаваат тие. Промените не беа објавени, а вработените во Стејт департментот тивко составија списоци на оние кои добија наредби за повлекување во текот на викендот.
„Ова е катастрофа. Сè е случајно, никој не знае зошто некои се повлечени, а некои се поштедени“, рече еден поранешен висок функционер кој разговараше со амбасадорите кои беа информирани дека ги напуштаат своите позиции.
Најпогоден регион е Африка, каде што се повлечени околу дванаесет амбасадори или шефови на мисии од Нигер, Уганда, Сенегал, Сомалија, Брегот на Слоновата Коска, Маврициус, Нигерија, Габон, Конго, Бурунди, Камерун и Руанда. На Блискиот Исток, шефовите на мисиите беа повлечени од Египет и Алжир. Во Европа, шефовите на мисиите од Словачка, Црна Гора, Ерменија и Северна Македонија добија наредби за повлекување.
„Имаме околу 80 празни амбасадорски позиции. Трамп им го предава американското лидерство на Кина и Русија со отстранување на квалификувани кариерни амбасадори кои служат верно без оглед на тоа кој е на власт. Ова ги прави САД помалку безбедна, послаба и помалку просперитетна нација“, напиша демократската сенаторка Жан Шајн од Комитетот за надворешни односи на Сенатот.
Државниот секретар Марко Рубио минатата недела на годишна прес-конференција изјави дека поднел нов список на дипломатски номинирани, откако администрацијата на Трамп ги прилагоди критериумите и комисиите што го надгледуваат процесот. Постојаните амбасадори во важни земји за САД, како што се Австралија, Германија, Катар, Саудиска Арабија, Јужна Кореја и Украина, сè уште не се назначени.
Сите отповикани амбасадори ја презедоа функцијата за време на администрацијата на претседателот Џо Бајден, но останаа на тие позиции по првичната чистка на почетокот на вториот мандат на Трамп во јануари, кога беа цел претежно политички назначени лица. Тоа се промени минатата среда кога почнаа да добиваат известувања од Вашингтон дека треба да си заминат.
Стејт департментот не коментираше за конкретниот број на засегнати вработени или амбасадори, но рече дека тоа е стандарден процес во секоја администрација. Како што беше најавено, амбасадорот е „личен претставник на претседателот и право на претседателот е да се осигура дека има поединци во овие земји кои ја промовираат неговата агенда „Америка на прво место“.
(nin.rs)
