Рекордни воени буџети и упатствата за водење војна, тоа е новата европска стварност
БОБАН КАРОВИЌ
Се зборува за мир, а сите се подготвуваат како да треба да започне општ конфликт. Вака накратко би можела да се опише моменталната ситуација во светот, која со големо внимание следи каква ќе биде судбината на американскиот мировен предлог за руско-украинската војна, додека од друга страна, воените буџети значително се зголемуваат, се складира оружје, се враќа воена служба, се испраќаат прирачници до граѓаните во случај на војна…
МАРК РУТЕ: НИЕ СМЕ СЛЕДНАТА ЦЕЛ Генералниот секретар на НАТО, Марк Руте, деновиве изјави дека членките на Алијансата се следната цел на Русија и дека тие веќе се во опасност, додека речиси истовремено има тврдења од рускиот лидер Владимир Путин дека нема намера да ја нападне Европа. Како и да е, можноста за нов голем светски конфликт никогаш не била повеќе дискутирана отколку сега во европските престолнини, и оттука забрзаното вооружување е сè помалку изненадувачко.
Се зборува за мир, а сите се подготвуваат како да треба да започне општ конфликт. Вака накратко би можела да се опише моменталната ситуација во светот, која со големо внимание следи каква ќе биде судбината на американскиот мировен предлог за руско-украинската војна, додека од друга страна, воените буџети значително се зголемуваат, се складира оружје.
КАЛАС: ЧЛЕНКИТЕ НА ЕУ МОРА БРЗО ДА ГИ ЗАЈАКНАТЅ СВОИТЕ ВОЕНИ КПАЦИТЕТИ НАТО, како најмоќен воен сојуз, неодамна одлучи дека до 2035 година, земјите-членки значително ќе ги зголемат трошоците за одбрана – целта е тие да изнесуваат дури пет проценти од бруто домашниот производ (БДП) годишно, најмалку 3,5 проценти ќе бидат наменети за основни одбранбени потреби, додека дополнителни до 1,5 проценти ќе бидат насочени кон безбедносни трошоци, како што се заштита на критичната инфраструктура и зајакнување на индустриската одбранбена база на алијансата. Досега, земјите-членки на НАТО трошеа од 1,3 до 4,1 процент од БДП за одбрана.
Зголемување на средствата за одбрана во Алијансата постојано бара американскиот претседател Доналд Трамп, заканувајќи се дека Америка ќе го напушти овој сојуз, а интересно е што деновиве членот на Претставничкиот дом на американскиот Конгрес од редовите на Републиканската партија, Томас Маси, поднесе до Конгресот закон за повлекување на земјата од НАТО. Деновиве, во интервју за „Политико“, Трамп го повтори своето тврдење дека ги принудил европските сојузници да ги зголемат воените трошоци, рече дека „НАТО го нарекува тато“, ги отфрли обвинувањата дека сака да ја ослабне Европа, која во последно време немилосрдно ја критикува, велејќи дека таа претставува група нации што се распаѓаат предводени од слаби луѓе.
„Немам никаква визија за Европа освен да биде силна. Но, она што се случува со Европа е ужасно и опасно“, рече Трамп.
ЗЕМЈИТЕ ШТО ГИ ЗГОЛЕМИЈА ВОЕНИТЕ ТРОШОЦИ Голем број земји веќе ги зголемија своите воени трошоци, а проценките се дека вкупните трошоци веќе ги надминуваат нивоата од ерата на Студената војна. Некои земји рушат рекорди на голем начин. На пример, буџетот за одбрана на САД за 2026 година е 925 милијарди долари, што е значително зголемување во споредба со оваа година, додека трошоците за одбрана на Германија во буџетот за 2026 година се зголемија на дури 82,7 милијарди евра. Како членки на НАТО, земјите од нашиот регион – Хрватска, Словенија, Црна Гора, Албанија и Северна Македонија – исто така ги зголемија своите воени буџети. Србија, која е воено неутрална, исто така има поголеми алокации за 2026 година – воениот буџет на нашата земја е околу 2,37 милијарди евра, што е за 170 милиони евра повеќе од оваа година, а најголемиот дел од парите ќе одат за плаќање на повеќенаменските борбени авиони Рафал, кои беа нарачани од Франција.
СЕ’ УШТЕ СЛАБИ НАПОРИ Виш истражувачки соработник во Институтот за меѓународна политика и економија, Марина Костиќ Шулејиќ, оценува за НИН дека напорите за мир во Европа се многу слаби и дека тенденцијата е да се зајакнат воените сили и да се подготват за војна.
„Главната мировна иницијатива доаѓа од САД, додека ЕУ сè уште нема дефиниран план, бидејќи најконтроверзниот дел е како да се третираат териториите на Украина кои сега се контролирани од Русија. САД предвидуваат практично признавање на правата на Русија врз новите територии, додека ЕУ го смета тоа за признавање на резултатите од руската воена интервенција. Покрај тоа, ЕУ е заплашена од претпоставките дека Русија нема да застане на мировниот план и дека воено ќе оди подалеку кон Западот, и затоа треба да се вооружи повеќе. Значи, во овој момент, САД го водат и вооружувањето на Европа и мировната иницијатива. „Исто така, целта на одредени членки на ЕУ, како и на Обединетото Кралство, е да имаат војници во Украина, што исто така зборува за неврзана позиција во однос на иднината на мирот во Украина. И војната во Украина ќе продолжи сè додека САД и нивните сојузници не ги преземат последните делови од европскиот пазар во кои Русија имаше некакво учество, имено енергетиката“, смета Костиќ Шулејиќ.
ВОЈНАТА ВО УКРАИНА КАКО КАТАЛИЗАТОР Претседателот на Управниот одбор на Центарот за безбедносни истражувања, Александар Стојановиќ, за НИН вели дека инвестирањето на европските земји во одбранбени системи, како преку зголемување на воените буџети и набавка на помодерно и подеструктивно оружје, така и преку обиди за враќање на обврската за служење во војската, недвосмислено укажува дека на Стариот континент се во тек значајни безбедносни промени.
„Значаен катализатор за такво нешто е војната во Украина, но и ставот на Вашингтон кон оваа криза и позицијата што ја претставуваат земјите од ЕУ. Дистанцирањето на Америка од нејзиниот традиционален сојузник во рамките на евроатлантското партнерство, занемарувањето на интересите на Брисел и општиот недипломатски став на администрацијата на Доналд Трамп кон Брисел се перцепира во Европа како знак дека земјите мора да се потпрат на сопствените сили во поголема мера отколку во минатото. Вистината е дека вооружувањето и зголемените средства за одбрана може да се толкуваат и низ призмата на исполнување на критериумите на НАТО, кои се донекаде променети во споредба со времето пред украинската криза, но нема сомнение дека стравот од Русија и недовербата кон Америка се главните причини за засиленото вооружување на Европа. Се очекува дека овој тренд ќе продолжи дури и во случај на позитивен исход од преговорите и непосреден крај на војната во Украина“, смета Стојановиќ.
ПОДАЛЕКУ ОД ВОЕНАТА ЛОГИКА ОД ВРЕМЕТО НА ЛАДНАТА ВОЈНА Кога е прашан за моменталната улога на НАТО во светот, Стојановиќ оценува дека воениот сојуз доживува тешки времиња од неколку поврзани причини. Според него, бидејќи станува збор за алијанса која е продолжена рака на Вашингтон уште од неговото основање – секое нарушување во САД последователно води кон истите работи и во НАТО.
„Второ, Трамп се чини дека се обидува да го одврати Вашингтон од патот по кој се движи од крајот на Студената војна, кој вклучуваше хегемонистичка политика и глобално лидерство. Оваа евентуална стратегија за излез на Америка може да биде причина за острата реторика на американските претставници насочена кон сојузниците во Алијансата. Секако, може да биде и случај на, жаргонски кажано, „блефирање“, како кога станува збор за заканата од излегување од членството. Точно е дека Америка издвојува најмногу ресурси за функционирање на пактот, но исто е и фактот дека Вашингтон имаше корист од него во воена, економска и геополитичка смисла. Затоа, лекомислено е да се перцепира Америка како „жртва“ на Алијансата. Сепак, потребно е да се каже дека НАТО има мали шанси да преживее како алијанса. Дури и ако тоа не се случи, Алијансата ќе биде во криза до крајот на мандатот на Трамп, аргументот за постоењето на пактот е одамна исчезнат“, додава Стојановиќ.
ВРАЌАЊЕ НА ВОЕНАТА СЛУЖБА Паралелно со зголемувањето на средствата за одбрана – што подразбира големи купувања на оружје и воена опрема, кои се мерат во милијарди долари/евра – некои земји исто така работат напорно за враќање на воената служба. Овој месец, Германија усвои закон според кој регистрацијата за воена служба е доброволна, со минимално времетраење од шест месеци, со месечна компензација од 2.600 евра. Доколку регистрацијата не е доволна, можно е да се активира задолжителен повик по потреба. Исто така, Франција го враќа задолжителниот воен рок – планот предвидува младите мажи и жени доброволно да посетуваат платена десетмесечна воена обука.
„Единствениот начин да се избегне опасноста е да се подготвиме за неа. Мораме да ја мобилизираме нацијата да се одбрани за да бидеме подготвени и да останеме почитувани“, рече францускиот претседател Емануел Макрон.
Хрватска, исто така, воведе задолжителна воена служба – трае два месеци, а оние што ќе одговорат добиваат месечна нето плата од 1.100 евра од државата, а нивната служба ќе се смета за стаж. Србија наскоро ќе се врати на воена служба, изјави претседателот Александар Вучиќ оваа недела дека тоа ќе биде до крајот на годината, а регрутите ќе поминат по 75 дена во касарната. Исто така, Белгија неодамна ги охрабрува младите луѓе да се пријават за воени програми, а Полска воведува програма за обука на резервисти со цел обука на 100.000 волонтери годишно од 2027 година.
Марина Костиќ Шулејиќ вели дека враќањето на воените услови е поврзано со стравот од напредувањето на Русија кон Западот, како и со стекнувањето на доволен број нови регрути за да се користи поголемата количина оружје што се стекнува.
ПРИРАЧНИЦИ ВО СЛУЧАЈ НА ВОЈНА Неодамна, европската јавност беше изненадена кога беше започната приказна за упатства/прирачници за граѓаните во случај на војна, односно како да ја преживеат. Иницијативата со која се повикуваат граѓаните на нејзините 27 земји-членки да подготвуваат комплети за преживување 72 часа во случај на екстремни вонредни ситуации, вклучително и можни конфликти, годинава ја презентираше комесарката на ЕУ за управување со кризи Хаџа Лабиб, како дел од поширок план за зајакнување на отпорноста на Европа на сложени и меѓусебно поврзани закани. Според препораките, граѓаните треба да обезбедат залихи како што се флаширана вода, конзервирана храна, фенерчиња, кибрити, енергетски плочки, лични карти во водоотпорна кутија, готовина, лекови, швајцарски нож, карти за играње и радио на батерии. Патем, нордиските земји веќе одлично ги едуцираа своите граѓани – во Шведска, Норвешка и Финска добија брошури со совети за тоа како да се подготват и да се справат со можна војна или неочекувана криза.
(nin.rs)
