Зависта ја дефинираме како чувство на непријатност што се јавува кога сфаќаме дека другите поседуваат нешто што е предмет на нашата желба, без разлика дали станува збор за личен квалитет или некаков вид општествено или материјално добро
КРИСТИНА КЉАИЌ
Сигурна сум дека нема чувство што ме прави понепријатна.
Кога гледам луѓе чии животи изгледаат организирани, дисциплинирани девојки во теретана и кога слушам колку лесно другите го управуваат своето време. Тогаш чувствувам микс од гнев, тага и срам.
И завист проследена со прашањето – зошто не и јас?
Најчесто на почетокот не си го признавам тоа. Да се каже дека му завидуваш на некого е исто толку лошо како да се каже гласно дека не си добар.
Ја дефинираме зависта како чувство на непријатност што се јавува кога сфаќаме дека другите поседуваат нешто што е предмет на нашата желба, без разлика дали станува збор за личен квалитет или некаков вид општествено или материјално добро, објаснува Ивана Јакшиќ, психолог и доцент на Факултетот за политички науки во Белград.
Оваа емоција „може да се појави во речиси секоја општествена ситуација и нема поединци кои се имуни на неа“, изјави таа за Би-Би-Си на српски јазик.
„Луѓето често велат дека не се завидуваат. Тоа е затоа што сме програмирани да го криеме ова чувство од себе“, изјави претходно за Би-Би-Си Јочи Коен Чериш, професор на Градскиот универзитет во Њујорк во Америка.
ЗОШТО ЗАВИДУВАМЕ? И како да дозволиме „малото зелено чудовиште“, како што Вилијам Шекспир го нарекол поврзаното чувство на љубомора, да ги уништи нашите односи со најблиските? Единствената разлика е што за љубомора се потребни три лица, особено во партнерство или пријателство, од кое се плашиме да не го изгубиме, а за завист само мене и некој со кого се споредувам.
За 23-годишната Тамара Вукчевиќ, зависта често се појавува кога гледа фотографии од други луѓе на социјалните мрежи.
Тогаш сфаќа дека се споредува со другите. „Чувствувам немир и веднаш почнувам да го намалувам нечиј успех или позитивни постапки.“
„Ако му завидувам на нечија убавина, мислам дека не е доволно образован, ако видам дека некој е успешен, веднаш велам дека сигурно нема време да излегува и слично“, опиша девојката со кафеава коса за Би-Би-Си.
Додека во еволутивното минато се споредувавме со многу ограничен број членови на нашата група, современите општества ни овозможуваат да се споредуваме со бесконечно поголем збир на луѓе. Социјалните мрежи го зголемуваат гладот за завист, поврзувајќи нè со огромен број луѓе на кои можеме да им завидуваме за огромен збир на особини или други добродетели – истакнува Јакшиќ.
Тамара понекогаш им завидува на луѓето околу неа.
„Бидејќи тоа чувство ме прави да се чувствувам засрамена, се трудам да ја пофалам личноста на која сум љубоморна и така го запирам негативното чувство“, вели Тамара.
Постојаната завист може негативно да влијае на психолошкото функционирање.
„Оваа емоција ја исцрпува емоционалната сила и ја нарушува сликата за себе преку прекумерна концентрација на личните недостатоци“, вели психологот Јакшиќ.
Социјалните врски со луѓето на кои им завидуваме исто така можат да страдаат, додава таа. „Најдобро би било зависта да се претвори во имитација“, истакнува Јакшиќ.
КАКО Е ЗАВИСТА ПОВРЗАНА СО НШИТЕ ЖЕЛБИ? И Мина Петровиќ понекогаш посакува „да ги има квалитетите што ги гледа кај другите.
Понекогаш ми се чини дека работите што ги имаат другите луѓе се многу подобри од нешто што го имам јас. И потоа се случува да ги исполнам желбите на другите луѓе“, објаснува таа.
Желбите обликувани од другите околу нас се нарекуваат миметички.
Може да бидат познати луѓе, семејство, врсници.
„За разлика од потребите или апетитите, кои се физички и непосредни, желбата се јавува индиректно“, вели Александар Прица, докторант по филозофија на Филозофскиот факултет во Белград. Тој верува дека филозофијата може да ни помогне да ја разбереме врската помеѓу зависта и човечките желби. „Ние го сакаме она што го гледаме како другите го сакаат, во таа смисла, желбата е секогаш имитативна.
„Кога двајца луѓе го сакаат истото, двајцата не можат да го добијат. Тука се раѓа коренот на зависта“, објаснува тој за Би-Би-Си.
Идејата за имитирање на желбата станува особено важна во филозофијата на 20 век, пред сè кај филозофот Рене Жерар.
Жак Лакан, француски психоаналитичар и психолог, имал сличен став.
„Тој прави јасна разлика помеѓу потребата и желбата, потребата е физичка и непосредна, додека желбата е секогаш општествено конституирана. Ова значи дека секогаш постои некој или нешто надвор од нас што го движи она што го сакаме, додека во исто време, сакаме и другите да нè сакаат“ – вели Прица.
ИМ ЗАВИДУВАМ НА ЛУЃЕТО И ТОА МИ ПОМАГА Мина Петровиќ верува дека зависта има добри страни.
„Бидејќи сум некој што сака да се натпреварува со другите, често се случува да успеам да направам некои добри работи завидувајќи им на другите и споредувајќи се себеси. Тоа, на пример, ме забрза да завршам факултет или да се обучувам повеќе“, вели таа за Би-Би-Си.
Дали ова значи дека зависта може да биде добра?
„Може да биде како огледало“, истакнува професорот Коен Чериш.
„Ни помага да си признаеме дека завидуваме и на што завидуваме и што можеме да направиме во врска со тоа“, рече таа.
Зависта може да има врска и со желбата за вклопување.
„Корисно е за луѓето како вид да сакаат сè што ги подобрува шансите за преживување и репродукција, а најчесто тоа се средствата со кои ги зголемуваме материјалните ресурси, го подобруваме социјалниот статус или наоѓаме попривлечен партнер“, додава Јакишиќ.
Но, проблемот се јавува кога системот е поставен „така што желбата никогаш не пресуши и нејзиното исполнување не донесе толку задоволство и среќа како што сме предвиделе“.
„Како поединци, овој механизам нè турка во раса која не мора нужно да ја зголеми нашата лична среќа, но на ниво на видот ни обезбедува да пронајдеме нови начини за преживување.
„Ако засекогаш бевме задоволни со поволните околности во кои се наоѓаме, ќе ја пропуштивме можноста да се обидеме да достигнеме уште поповолни“, додава психологот.
Познатиот филозоф Фридрих Ниче правел разлика помеѓу „добра и лоша“ завист.
Лоша завист би била кога двајца луѓе сакаат иста работа, но бидејќи едниот од нив не е во можност да ја добие таа работа, сака да го уништи оној што ја поседува, објаснува Александар Прица.
Токму ова е „отровната“ завист за која зборуваме во секојдневниот јазик, додава тој.
„Добрата завист не сака уништување на друг, туку, на одреден начин, го признава и го почитува. Не е претерано злобно, туку суптилно и продуктивно, може да нè мотивира“, објаснува тој.
КАКО ДА ЈА КОНТРОЛИРАМЕ ЗАВИСТА? Тамара Вукчевиќ честопати ги потценуваше сопствените успеси, се чувствуваше фрустрирано затоа што другите изгледаа дека сè прават лесно.
„Што и да правам, ми се чини дека е ирелевантно. Порано ми се чинеше дека сè што имам или постигнувам не е доволно, бидејќи постојано се споредувам со другите“, признава таа.
И може ли зависта да се запре?
Не, но може да се контролира, тврди психологот Јакшиќ. „Важно е да станеме свесни за вредностите што ни се важни и да ја исклучиме бучавата од притисоците што произлегуваат од социјалната споредба“.
Потоа „некои предмети на желба ќе поминат низ овој вредносен филтер“.
Важно е да станеме свесни за чувството на завист, да чуеме кон кој објект нè насочува, а потоа да ги фокусираме нашите ментални капацитети на планирање како да стигнеме таму, додека зачувуваме позитивна слика за себе и однос со луѓето на кои им завидуваме“, заклучува таа.
