Пренасочувањето на речното корито не е невозможно, но овој проект не може да се спроведе за кратко време „без уривање на ридови и планини“, објасни Јован Деспотовиќ, пензиониран професор по хидротехника и хидрологија за агенцијата Фонет
ДЕЈАНА ВУКАДИНОВИЌ
Старо-новата иницијатива на Александар Вучиќ, претседателот на Србија, за преместување на текот на реката Ибар, што некои градежни инженери го нарекуваат „сомнамбулија“, досега само ги наруши веќе кревките политички односи со земјите во регионот.
Пренасочувањето на речното корито не е невозможно, но овој проект не може да се спроведе за кратко време „без уривање на ридови и планини“, објасни Јован Деспотовиќ, пензиониран професор по хидротехника и хидрологија за агенцијата Фонет.
Оваа идеја е „не доаѓа предвид“ дури и според европските прописи бидејќи Ибар извира во Црна Гора и сега е меѓународна река, вели тој. (Црна Гора гласаше за независност од Србија на референдум во 2006 година).
Државата размислува за промена на водотекот на реката Ибар на своја територија, поради ставот на властите во Приштина кон српскиот народ на Косово, рече Вучиќ.
Тој не објасни на кој начин ќе се помести коритото и каде, но рече дека веќе се поканети експерти да се справат со тоа – „градежниот сектор“.
„Текот на реката се поместува кога природното корито не ги следи потребите на луѓето или станува опасност. Тоа се случува кога кривините на реката почнуваат да го забавуваат одливот на големи води, ако реката ги загрозува населбите, патиштата и мостовите, кога се гради брана или се обезбедува воден пат“, објаснува Александра Илиќ, професорка од Одделот за управување со води, Градежен факултет во Ниш, за Би-Би-Си на српски јазик.
На најавата на Вучиќ ѝ претходеше уривањето на зградите на брегот на езерото Газиводе во близина на Зубин Поток, една од четирите општини на северот на Косово каде што Србите живеат како мнозинство.
Со години, хидросистемот имаше паралелни администрации (српска и косовска), а потоа во 2025 година го презеде косовскиот „Ибар Лепенац“.
„Ибар-Лепенец и езерото Газиводе се дел од клучниот систем за водоснабдување, енергија, земјоделство и живот на стотици илјади граѓани на Косово. Едностраната интервенција во прекуграничните водни текови би имала последици што би оделе многу подалеку од техничкото прашање, што би влијаело на водната, енергетската, еколошката и човековата безбедност на нашата Република“, рече Аљбуљена Хаџиу, вршител на должноста претседател на Косово.
Од 2010 година, Србија е членка на Конвенцијата за заштита и користење на прекуграничните водни текови и меѓународните езера на Економската комисија на Обединетите нации за Европа (УНЕЦЕ).
Косово, чија независност беше прогласена во 2008 година од страна на Србија, не е призната, не е членка на ОН, а не е ниту потписничка. Според конвенцијата, државите се должни мудро да ја користат водата и да соработуваат едни со други. Оваа конвенција важи и за земјите во конфликт, објасни Мигел Борха Бернабе-Креспо, професор на Одделот за географија на Универзитетот во Мадрид.
„Примарното прашање е што границата постои само од перспектива на Косово, бидејќи Србија…“ не ја признава неговата независност. Сепак, бидејќи Косово е признато од многу земји, меѓународната заедница може да изврши притисок врз нив да соработуваат“, изјави Креспо за Радио Слободна Европа во декември 2024 година.
Потоа, по експлозијата на каналот Ибар-Лепенец, Вучиќ ја спомена и децениската идеја за поместување на реката, но и дека е против тоа. Изјавите за поместување на текот на Ибар не придонесуваат за нормализација на односите меѓу Косово и Србија, додека тоа е предуслов за напредокот на двете страни кон Европската Унија (ЕУ), изјави Анита Хипер, портпаролка на ЕУ за надворешни работи.
Зошто се менува текот на реката?
Според Александра Илиќ, Оддел за управување со води, Градежен факултет во Ниш, вио одгоивор на прашање на BBC на српски јазик Треба да се нагласи дека преместувањето може да биде трајно кога реката ќе добие ново корито, но понекогаш е само привремено, додека е во тек изградбата на зграда. Постојат неколку мотиви за вакви работи, како што се стабилизација на речното корито, заштита од поплави, навигација, заштита на инфраструктурата, уредување на пејзажи во градовите, водоснабдување, одводнување и наводнување.
Земјоделството беше еден од најсилните двигатели на овој процес. Реките беа преместени и скратени со цел да се исушат мочуриштата и мочуриштата и да се освои нова обработлива земја каде што ќе се произведува храна, на што Војводина го должи својот статус на житница.
Во Србија една од посебните причини е рударството, бидејќи реките се преместуваат во отворени површински рудници за јаглен.
Постојат неколку начини за поместување на текот на реката, вели таа. Со трајниот, кривата на реката најчесто се сече, наместо водата да оди околу голем меандер, се копа нов, пократок канал, кој природно продолжува по постојниот тек.
Ново корито може да се ископа веднаш во полна големина, или може да се ископа само тесен почетен канал, за да може реката да се прошири и продлабочи сама по себе. Постојат неколку начини за поместување на текот на реката.
Со трајниот, кривата на реката најчесто се сече, наместо водата да оди околу голем меандер, се копа нов, пократок канал, кој природно продолжува по постоечкиот тек.
Ново корито може да се ископа веднаш во полна големина, или може да се ископа само тесен почетен канал, така што на реката ѝ се дозволува да се прошири и продлабочи под своја моќ.
Поевтино е, но тешко е да се предвиди како ќе се однесува реката, па затоа почесто се копа целото корито.
Кога водата се испушта по нова рута, старото корито се блокира и со текот на времето заспива со седимент, а исечениот меандер останува како таканаречен старец.
Привремено пренасочување се прави кога треба да се гради во самото корито.
Потоа реката се пренасочува во обиколен канал или тунел, а градилиштето се оградува со привремени насипи од спротивната и низводната страна.
Водата се испумпува од неа и се суши.
Кога изградбата ќе заврши, реката се враќа во своето корито.
Постои и трета, поблага форма, во која реката всушност не се движи.
До главното корито, се копа помошен, релјефен канал, кој се активира само при висока вода и го презема оној дел од водата што главното корито не може да го помине.
Негодувањето на Тирана
Во последните денови, хидрологијата е заменета со политика, а Албанија се приклучи на контроверзноста.
Секој проект или мерка што може да влијае на протокот, количината или квалитетот на водата што влијае на Косово мора да се реши транспарентно, врз основа на научни податоци, напиша Ферит Хоџа, министер за Европа и надворешни работи на Албанија, на социјалната мрежа Ixu.
„Со целосна проценка на прекуграничните влијанија и преку консултација со засегнатата страна“, додаде тој.
Реката Ибар не тече низ Албанија, ниту Албанија е крајбрежна земја во нејзиниот слив, одговори Марко Ѓуриќ, министер за надворешни работи на Србија.
„Затоа, Албанија нема територијална или хидролошка основа за преземање улога во одредувањето на тоа како Србија управува со водните ресурси на својата територија, во согласност со сопствениот Устав, законите и меѓународните обврски“, додаде Ѓуриќ.
Потенцијалното преместување на реката Ибар до неодамна ги разниша добрите односи меѓу
Вучиќ и албанскиот премиер Еди Рама.
Само пред неколку месеци, во заеднички текст за еден германски весник, тие ја понудија идејата за „забрзана интеграција на подготвените земји-кандидатки во заедничкиот пазар и Шенген зоната“.
„Многу интересна летна размена на мислења меѓу нашите министри (Хоџа и Ѓуриќ).
„Иако очекував одговор во врска со реката Ибар, некако се префрливме од хидрологија на меѓународно право, направивме задолжителна станица кај „Голема Албанија“, поминавме низ „Косово и Метохија“ и конечно стигнавме до добро познатиот музеј на српските историски стравови“, рече Еди Рама.
Албанија нема апсолутно никакви претензии кон српска територија, ниту пак има потреба да измислува такви претензии, вели тој.
(bbc на српски)
