Во моментот кога во Абу Даби беа започнати првите трилатерални разговори за можен крај на војната во Украина, а односите меѓу Вашингтон и Брисел се во опаѓачка траекторија, прашањето за проширувањето на Европската Унија повторно е во фокусот на европската политика. Иако полноправното членство за Украина не изгледа реално на краток рок, Брисел се обидува да најде модел што би понудил јасен сигнал за припадност со оживување на идејата за двостепен модел на проширување. За да ги смири постојните членки кои се плашат дека проширувањето ќе го отежни донесувањето едногласни одлуки, Европската комисија ја разгледува можноста новите членки да добијат целосни права на глас дури откако ЕУ ќе го реформира својот начин на функционирање. Целта на тие промени би била да се намали можноста за индивидуални вета и да се спречи блокирање на политиките.
Во моментов, на новите членки автоматски им се даваат целосни права – како што беше случајот со Хрватска, последната земја што се приклучи на ЕУ во 2013 година.
Меѓу овластувањата што би можеле да бидат ограничени во почетната фаза е правото на блокирање на санкциите, како и други одлуки за кои денес е потребна согласност од сите членки. Претходното искуство со заканите со вето од популистичките влади во Унгарија и Словачка се покажа како долг и комплициран процес за европските лидери. Можноста за приклучување кон ЕУ без целосно право на глас предизвикува поделени реакции меѓу земјите-кандидатки.
Иако се чини дека овој модел е прилагоден на Украина, можноста за приклучување кон ЕУ без целосно право на глас ќе влијае и на другите кандидати. И како што ситуацијата меѓу сојузниците на НАТО станува покомплицирана, се чини дека шансите за нејзино спроведување се зголемуваат. Стефан Сурлиќ, доцент на Факултетот за политички науки во Белград, за НИН вели дека оваа идеја може да стане реална во смисла дека се поставени јасни рокови и дека водечките земји-членки на ЕУ се обврзуваат да работат кон тоа Украина да стане членка на Европската Унија што е можно поскоро.
„Мислам дека сега е и прашање на кредибилитет, бидејќи ЕУ ќе инвестира значителни ресурси во обновата на Украина, во реформските процеси што веќе се во мирновременски услови и, доколку има голема подготвеност од земјите на ЕУ, за многу краток временски период Украина може да стане пионер во брзите реформи од земја во војна. Тоа би бил и тест за Европската Унија дали е способна да изгради држава и институции за толку краток временски период“, вели Сурлиќ.
Сурлиќ истакнува дека денес прашањето за проширувањето се мери и преку поширокиот геополитички контекст, вклучувајќи го и видливото заладување на односите меѓу Вашингтон и Брисел, што се појави за време на форумот во Давос.
Тој додава дека континуираната финансиска помош може да има долгорочни последици врз брзината на реформите.
„Кога толку многу средства веќе се инвестирани во одбраната на територијалниот интегритет на Украина и во вооружување, ако таквата финансиска помош продолжи, Украина би можела да прескокне децении во мирно време кога станува збор за реформи, градење институции и подобрување на животниот стандард“, забележува Сурлиќ.
Членство на Украина во ЕУ без јасен рок
Неколку земји-членки на Европската Унија се противат на планот Украина да стане полноправна членка на ЕУ веќе во 2027 година, пишува „Фајненшл тајмс“, наведувајќи дека овој датум, иако се споменува како дел од мировните преговори предводени од Соединетите Американски Држави, сè уште се соочува со сериозен отпор во рамките на Унијата. Украинскиот вицепремиер Тарас Качка изјави дека „датумот за пристапување сè уште не е договорен“, но нагласи дека за Киев и Европа, постоењето на „силна политичка посветеност на сите земји-членки на ЕУ Украина да се приклучи на Унијата што е можно поскоро, идеално со јасна временска рамка“ е клучно.
Во исто време, Сурлиќ наведува дека идејата за двостепено членство предизвикува отпор бидејќи Европската Унија не успеа да го спроведе тој процес со Западен Балкан за краток временски период.
„Јасно е дека Србија и другите земји од Западен Балкан добиваат многу помалку средства отколку што добија Бугарија и Романија пропорционално на нивното население во истата фаза на пристапување. Скептицизмот произлегува од стравот дека увозот на нов проблем би создал уште поголеми поделби и структурни проблеми во самата Европска Унија. Картите се мешаат многу брзо. Мислам дека за неколку години нема да биде можно некои земји од ЕУ да бидат блиски сојузници на САД и водечките земји на Европската Унија во исто време. Очигледно е дека јазот меѓу Вашингтон и Брисел ќе се продлабочува сè повеќе и повеќе и дека ако Европската Унија сака да преживее, мора да се движи кон поголема интеграција. Во спротивно, ќе се распадне. Нема трето сценарио“, вели тој.
Потенцијалната промена во логиката на проширувањето најдиректно влијае на Западен Балкан, каде што стагнацијата на процесот и политичката замореност се испреплетени со години. Реакциите во регионот покажуваат јасна поделба помеѓу прагматичното прифаќање и стравот од траен статус на „втора лига“.
Албанскиот премиер Еди Рама, чија земја веќе ги отвори сите преговарачки кластери, за Политико изјави дека тоа е „добра идеја“ и дека Албанија дури би била подготвена привремено да нема свој комесар во Брисел. Албанија, рече тој, не сака да ја доведува во прашање волјата на големите членови-основачи како што се Франција и Германија.
„На крајот на краиштата, тие се возрасните во семејството кои ги носат важните одлуки“, рече Рама, додавајќи дека предноста за помалите членови е што ако големите земји „згрешат“, одговорноста не паѓа на новите членови.
Сепак, не секој го дели ентузијазмот на Рама. Според Политико, Молдавија, чија кандидатура е поврзана со Украина, изјави дека сака да види конкретни детали за предлогот.
„Подготвени сме да преземеме одговорности во рана фаза и би ја поздравиле можноста да учествуваме и да придонесеме во овие дискусии. Во исто време, полноправното членство – со еднакви права и целосно учество во донесувањето одлуки – мора да остане јасна и крајна цел“, рече еден висок молдавски функционер, кој сакаше да остане анонимен.
Неколку земји-членки на Европската Унија се противат на планот Украина да стане полноправна членка на ЕУ веќе во 2027 година, пишува „Фајненшл тајмс“, наведувајќи дека овој датум, иако се споменува како дел од мировните преговори предводени од Соединетите Американски Држави, сè уште се соочува со сериозен отпор во рамките на Унијата. Украинскиот вицепремиер Тарас Качка изјави дека „датумот за пристапување сè уште не е договорен“, но нагласи дека за Киев и Европа, постоењето на „силна политичка посветеност на сите земји-членки на ЕУ Украина да се приклучи на Унијата што е можно поскоро, идеално со јасна временска рамка“ е клучно.
Сурлиќ смета дека постои реален ризик регионот да остане во втората рунда на Унијата на долг рок.
„Тоа е многу реално сценарио. За Албанија и Црна Гора веќе се предвидува дека договорот што би се потпишал би значел дека тие привремено се откажуваат од правото на вето до спроведување на одредени структурни реформи во рамките на Европската унија. Верувам дека такво сценарио ги очекува Србија и другите земји од регионот. Европската унија не е подготвена да го прими Западен Балкан, кој е исклучително сиромашен, со значителни институционални проблеми, проблеми во владеењето на правото и отворени билатерални прашања. ЕУ не сака да се стави во ситуација каде што новите членки можат да ги блокираат процесите со вето, така што тоа би обезбедило појасна политичка ситуација, иако тоа би значело дека новите членки се всушност членки на второто ниво.“
Во овој контекст, треба да се следат и потезите на Србија, која формираше ново координативно тело за процесот на пристапување кон ЕУ. Претседателот на Србија, Александар Вучиќ, изјави дека Србија не го формирала тој тим за да „замачка нечии очи“, туку за да може побрзо да се движи кон Европската Унија, нагласувајќи дека не добил никакви „пакети“ за време на престојот во Давос.
Сепак, Сурлиќ го смета тој потег за ограничен.
„Го гледам ова како обид за забрзување на европската интеграција, но не верувам дека ќе даде големи резултати, бидејќи приговорите упатени до Србија се системски. Тие не зависат само од техничката подготвеност на Србија да се прилагоди на правното законодавство на ЕУ или да ја спроведе реформската агенда. Проблемот е што многу земји-членки на ЕУ имаат сериозни приговори на сè поизразените авторитарни тенденции во Србија. Потребни се длабоки, системски промени што не можат да се решат од едно координативно тело“, истакнува тој.
Конечно, Сурлиќ предупредува дека споредбите меѓу Украина и Западен Балкан не се соодветни.
„Во техничка смисла, Украина ќе мора да исполни одредени стандарди, но не треба да се споредуваме со Украина. Украина е глобален и геостратешки проблем. Западниот Балкан, со низок бруто домашен производ и население помало од она на Романија, во тој контекст е геополитички незначаен во споредба со Украина, која, како што вели Трамп, може да предизвика и Трета светска војна. Влоговите се неспоредливо поголеми отколку кога станува збор за Западен Балкан, и затоа споредбите не се соодветни. Ако „дојде до договор за Украина, тоа ќе биде првенствено геополитичка одлука на лидерите на Европската Унија“, вели тој.
Комитетот за надворешна политика на ЕП за стратегијата за проширување на ЕУ
Комитетот за надворешна политика на Европскиот парламент (AFET) денес го разгледува нацрт-извештајот и резолуцијата за стратегијата за проширување на Европската Унија, во кои се нагласува дека процесот на пристапување мора да остане базиран на заслуги, со неповратен напредок во областа на владеењето на правото, демократијата и фундаменталните вредности.
Документот потврдува дека проширувањето е една од клучните алатки на ЕУ за надворешна политика и геополитика, особено во контекст на војната во Украина и растечката безбедносна нестабилност во Европа. Се нагласува дека иднината на Западен Балкан, Украина и Молдавија е во Европската Унија, но со инсистирање секој кандидат да се оценува индивидуално, врз основа на Копенхашките критериуми и усогласеноста со правното законодавство на ЕУ. Посебен акцент беше ставен на владеењето на правото, независноста на судството, борбата против корупцијата, слободата на медиумите и почитувањето на фундаменталните права, со предупредување дека застојот во овие области може да доведе до замрзнување на преговорите за пристапување. Текстот, исто така, нагласува дека целосното усогласување со заедничката надворешна и безбедносна политика на ЕУ, вклучително и рестриктивните мерки, е клучен индикатор за подготвеност за членство. Документот, исто така, се осврнува на проблемот со блокадите во процесот на проширување, со оценка дека прекумерната употреба на едногласност во средните чекори постојано го забавувала пристапувањето на нови членки. Како можно решение се споменува поширока примена на гласањето со квалификувано мнозинство во одредени фази од процесот.
Поднесени се речиси 300 амандмани на нацрт-извештајот и резолуцијата, а по дискусијата во AFET, документот би можел да се најде пред пленарната седница на Европскиот парламент во март.
