Дали Чешка ќе продолжи да ѝ помага на Украина? Премиерот Бабиш изјави дека нема да престане да го поддржува Киев, а неговиот крајно десничарски коалициски партнер Томио Окамура остро реагира. Дали се тресе местото на новата влада во Прага?
КЕНО ФЕРЗЕК
Новата чешка влада, која е составена од популисти и крајни десничари, на власт е помалку од еден месец. Едно од министерските места дури и останува празно поради контроверзна кандидатура, а гласањето за доверба сè уште не е одржано во парламентот. Но, недовршениот кабинет на десничарскиот популист – милијардерот Андреј Бабиш – веќе успеа да ги предизвика првите домашни и надворешни политички скандали. Веќе се појавија пукнатини во стабилноста на коалицијата.
Главниот спор е околу Украина и поддршката за земјата – тема што беше одлучувачка и за изборната кампања во Чешка. Пред изборите, сите три партии во сегашната коалиција ветија дека ќе престанат да ја поддржуваат Украина. Но, реалноста во владата изгледа поинаку: позициите на две од партиите – АНО на Бабиш и „Возачи за свои потреби“ – се попрагматични, вклучително и поради притисокот од европските партнери. Но, проруската крајно десничарска партија „Слобода и директна демократија“ продолжува да држи цврста антиукраинска линија.
Многу набљудувачи во Чешката Република стравуваат дека земјата се движи кон нестабилни времиња во домашната политика и дека може да го изгуби својот претходен добар углед како сигурен европски партнер во надворешната политика. Весникот „Хосподарске новини“ во врска со ова напиша: „Оваа влада би можела да го уништи цивилизацискиот припадност на Чешката Република“.
ИНИЦИЈАТИВАТА ЗА МУНИЦИЈА ПРОДОЛЖУВА На 7 јануари, премиерот Андреј Бабиш објави дека Чешката Република ќе ја продолжи таканаречената иницијатива за муниција за Украина – програмата што вети дека ќе ја заврши за време на изборната кампања. Со неа, Чешката Република ја координира продажбата на артилериска муниција на глобално ниво, финансирана главно од некои земји од ЕУ како што се Германија и Франција, но до одреден степен и од самата Чешка.
По учеството на европскиот состанок на „Коалицијата на волјата“, Бабиш рече дека програмата ќе продолжи, но Чешката Република повеќе нема да учествува во нејзиното финансирање. За време на изборната кампања, премиерот постојано ја критикуваше иницијативата како корумпирана и нетранспарентна.
ОСТРИ АНТИУКРАИНСКИ ГОВОРИ По пресвртот, Бабиш им се спротивстави на своите крајнодесничарски и проруски коалициски партнери од Слобода и Директна Демократија. Нивниот лидер Томио Окамура го предизвика првиот голем скандал по промената на владата во Чешка пред неколку дена. Окамура, кој е од чешко-јапонско потекло, е на чело на Долниот дом на чешкиот парламент од почетокот на ноември 2025 година. Во овој дом, тој одржа новогодишен говор на 1 јануари, кој беше остра антиукраинска и антиевропска тирада.
Окамура зборуваше за „крадците од хунтата на Зеленски“ кои, со помош на западните влади, ќе си изградат „златни тоалети“. Тие не треба „на сметка на чешките пензионери, лицата со попреченост и семејствата со деца“ да поддржат „целосно бесмислена војна“. Чешка би се симнала од „бриселскиот воз“ што се упатувал кон Трета светска војна. Со други зборови: земјата би ја напуштила ЕУ.
„КОРИСЕН ИДИОТ“ ИЛИ АГЕНТ НА РУСКИТЕ ТАЈНИ СЛУЖБИ?
Говорот предизвика шок и негодување кај чешките политичари. Претседателот Петр Павел напиша во платформата X дека изјавите на Окамура ќе предизвикаат загриженост „не само кај нашите граѓани, туку и кај нашите сојузници и партнери во странство“. Поранешниот премиер Петр Фиала, исто така, напиша во X дека говорот звучел како да бил подготвен во Кремљ.
Украина, исто така, остро ги осуди изјавите. Амбасадорот во Прага Васил Сварич ги нарече зборовите на Окамура „навредливи и полни со омраза“, а колегата на Окамура, претседателот на украинскиот парламент, Руслан Стефанчук, коментираше дека „треба да се утврди дали Окамура е корисен идиот или агент на руските тајни служби“.
ДИПЛОМАТСКА ТЕНЗИЈА МЕЃУ УКРАИНА И ЧЕШКА Украинските реакции, пак, предизвикаа протест од чешкиот министер за надворешни работи Петр Мацинка, кој е претседател на Партијата на возачите. Тој ги опиша зборовите на амбасадорот Свариќ како „несоодветни“. Сепак, на крајот, беше постигната деескалација – по разговорот на Мацинка со украинскиот министер за надворешни работи Андриј Шибига и поканата до чешкиот министер за надворешни работи да го посети Киев.
Андреј Бабиш чекаше пет дена со својата реакција по говорот на Окамура. Дури во понеделник премиерот напиша на Инстаграм: „Во врска со многу дискутираниот говор на Томио Окамура, мислам дека тој зборуваше од позиција на претседател на партијата и сакаше да им се обрати на своите гласачи“.
УШТЕ ЕДНА ПРОВОКАЦИЈА ОД ОКАМУРА Ова не е единствениот скандал предизвикан од Окамура и неговата партија неодамна. Претседателот на Слобода и директна демократија, по доаѓањето на власт, нареди отстранување на украинското знаме од зградата на чешкиот парламент, каде што беше подигнато во 2022 година како знак на солидарност. Друга драма предизвика пратеник од партијата на Окамура, кој ја оспори руската водечка улога во нападот врз чешкото складиште за муниција „Врбетице“ во 2014 година. Потоа, две лица загинаа во експлозија, а фактот дека руската воена тајна служба ГРУ стои зад нападот е практично несомнено – во април 2021 година, Бабиш, кој во тоа време беше и премиер, лично го потврди тоа.
Сегашните антиукраински провокации на Слобода и директна демократија се должат на внатрешните партиски борби за моќ и, како што истакна премиерот, се апел до гласачите. Окамура и некои од членовите на неговата партија се расправаат за тоа кој е поголем тврдокорен откако партијата изгуби речиси пет проценти од своите гласови на изборите во октомври 2025 година.
ЗАКАНА ЗА НАЦИОНАЛНАТА БЕЗБЕДНОСТ Во говорите на Окамура постои и лична компонента: неговото трагично детство. Откако неговите родители, Јапонец и Чехиња, се разведоа, тој помина години во чешки дом за деца без родители, чувствувајќи се како да не му е местото во двете земји и дискриминиран. Подоцна, човекот стана десничарски екстремист. Неговиот брат Хајато, кој е исто така политичар, но е дел од чешките христијански демократи, во ноември 2025 година во многу емотивен говор во парламентот предупреди дека Томио е „нестабилна личност“ и „закана за националната безбедност“. По објавата на Бабиш дека има намера да ја продолжи чешката иницијатива за муниција, Окамура покажа дека е подготвен на компромис откако Чешка повеќе нема да ја финансира иницијативата. Но, сомнително е дека ова ќе ги затвори споровите во коалицијата.
Парадоксот е во тоа што аферата околу говорот на Окамура се покажа како корисна за Украина – бидејќи доведе до зголемување на донациите за приватната чешка иницијатива „Подарок за Путин“, која собира средства за украинската армија и ги користи за купување оружје..
