Сè почести се најавите дека Европа се соочува со нова голема криза, предизвикана од американско-израелската војна на Блискиот Исток
Најголемиот проблем е што Иран практично го затвори Ормутскиот теснец, клучен превозен пат низ кој минува околу една петтина од светската нафта. Иран, како дел од своето асиметрично војување, ги таргетира и големите енергетски капацитети во Катар и Саудиска Арабија, а прекините во глобалните енергетски текови не покажуваат знаци на намалување, пишува Индекс.
Експертите веруваат дека ниедна земја не е имуна на овој проблем, но тој е особено изразен во Европа и Азија, каде што зависноста од увоз на нафта и гас е висока, а инфлацијата е веќе сериозен економски и политички предизвик.
ПРЕДУПРЕДУВАЊАТА СТАНУВААТ СЕ ПОДРАМАТИЧНИ Италијанскиот министер за одбрана Гвидо Крокото издаде драматично предупредување за војна со Иран, велејќи дека има „застрашувачки“ информации што укажуваат на ескалација на конфликтот, чии последици ќе се почувствуваат низ цела Европа.
Во интервју за весникот „Ла Република“, тој рече дека поради природата на неговата работа, има пристап до информации што повеќе не можат да го држат буден. „Се плашам од тоа што може да се случи во наредните недели и последиците што ова ќе ги има врз економијата и секојдневниот живот“, рече Крокото.
„Ако војната продолжи, таа ќе биде товар за европската економија споредлив со пандемијата на Ковид или почетокот на војната во Украина“, рече германскиот канцелар Фридрих Мерц.
Европејците беа советувани да работат од дома и да возат пар-непар
Членот на одборот на Европската централна банка, Јанис Стурнарас, изјави за грчко радио дека Европа би можела да се соочи со рецесија ако конфликтот со Иран продолжи, а цените на нафтата се искачат над 150 долари за барел, објави Ројтерс.
Европскиот комесар за енергетика, Ден Јергенсен, предупреди дека последиците од оваа криза врз енергетските пазари нема да бидат краткотрајни, додавајќи дека станува збор за „многу сериозна ситуација без крај на повидок“.
Тој ги повика земјите-членки да го следат советот на Меѓународната агенција за енергија, кој, според него, вклучува работа од дома каде што е можно, намалување на ограничувањата на брзината на автопатите за десет километри на час, охрабрување на јавниот превоз, воведување систем за пар-непар за приватни автомобили, охрабрување на споделување на возила и усвојување навики за возење со ефикасна потрошувачка на гориво.
„Колку повеќе нафта можете да заштедите, особено дизел и гориво за авиони, толку подобро ќе биде за сите нас“, рече Јергенсен.
ЗОШТО ПОСЛЕДИЦИТЕ БИ МОЖЕЛЕ ДА БИДАТ ТОЛКУ СЕРИОЗНИ?
Кога сè ќе се каже и направи, јасно е дека предупредувањата стануваат сè посериозни, речиси катастрофални. Но, зошто последиците од кризата би можеле да бидат толку сериозни?
Само околу 3,8 проценти од нафтата што минува низ Ормутскиот теснец оди во Европа, според податоците од Visual Capitalist. Помеѓу 12% и 14% од течниот природен гас во Европа доаѓа од Катар преку овој пат.
Но, клучниот проблем не е количината, туку начинот на кој функционира пазарот. Цените на нафтата и гасот се одредуваат глобално, па секое нарушување на снабдувањето влијае на Европа без оглед на нејзиниот ограничен физички увоз.
Денес, цената на суровата нафта Брент е 104,63 долари за барел. Пред војната, цената на суровата нафта Брент беше околу 60 долари за барел. Таквиот скок на цената јасно покажува колку силно и брзо реагираше пазарот.
„Доколку Ормутскиот теснец остане затворен уште еден месец без никакви знаци за решение, цените на суровата нафта од типот Брент ќе се движат кон 190 долари“, изјави Џон Пејси, претседател на „Стратас Адвајзорс“, според „Ројтерс“.
Како што објаснува истражувачкиот центар „Бругел“, најголемата ранливост на Европа е течниот природен гас. Доколку протокот низ Ормутскиот теснец се намали, понудата на глобалниот пазар веднаш се намалува, а Европа мора да се натпреварува со Азија за ограничени количини, што брзо ги зголемува цените на гасот.
Што ќе биде засегнато?
Првото и највидливо влијание веќе се чувствува врз цените на горивата. Поради порастот на цените на нафтата на светските пазари, цените на горивата нагло пораснаа. Според податоците од Европската комисија, просечната цена на бензинот во ЕУ се зголемила од околу 1,64 на 1,77 евра за литар. Таквиот раст брзо се прелева во остатокот од економијата.
Политико предупредува дека, за разлика од кризите од 1970-тите или 2022 година, сегашните нарушувања влијаат на сè, од сурова нафта и гас до дизел и авионско гориво.
Аналитичарката Ана Марија Јалер-Макаревич предупредува дека пазарите се соочуваат со ретко видено сценарио за целосно затворање на клучен енергетски коридор. Додека кризите од 1970-тите ги намалија глобалните акции за околу 7 проценти, сега се засегнати околу 20 проценти од светските акции.
Еуроњуз пишува дека индустриите што трошат големи количини енергија, како што се челик, хемикалии и цемент, веќе бараат итна државна помош.
ИНФЛАЦИЈАТА РАСТЕ И ВО ЕУ Инфлацијата во Еврозоната скокна на највисоко ниво за повеќе од една година во март поради наглиот пораст на цените на горивата. Во март таа беше околу 2,5 проценти, над целта на Европската централна банка.
Највисока инфлација во ЕУ е во Хрватска. Според податоците од Државниот завод за статистика, инфлацијата во март на годишно ниво изнесуваше 4,8 проценти во споредба со истиот месец минатата година, додека Евростат ја проценува инфлацијата во Хрватска во март на годишно ниво од 4,7 проценти.
Дали каматните стапки ќе се зголемат?
Како што истакнува „Политико“, Европската централна банка (ЕЦБ) се соочува со тешка дилема, бидејќи растечката инфлација би можела да ја принуди да ги зголеми каматните стапки, дополнително влошувајќи ги економските проблеми предизвикани од повисоките трошоци за енергија.
Претседателката на ЕЦБ, Кристин Лагард, изјави дека ЕЦБ е подготвена да ги зголеми каматните стапки дури и ако очекуваниот пораст на инфлацијата е краткотраен, што би можело дополнително да ги влоши економските проблеми предизвикани од повисоките трошоци за енергија. „Политико“ додава дека и владите се соочуваат со оваа дилема.
УДАР НА ИНДУСТРИЈАТА Потрошувачките цени се зголемија за 1,2 проценти во споредба со претходниот месец и за 2,5 проценти во споредба со претходната година, објави во вторник статистичката канцеларија на ЕУ, Евростат.
Последиците веќе се прелеваат во целата економија, од индустријата до секојдневниот живот. Германската хемиска индустрија, која беше меѓу најтешко погодените за време на енергетската криза во 2022 година, предупредува на намалување на производството, при што производството во фабриката SKW Piesteritz е намалено на технички минимум, објавува „Блумберг“.
Во исто време, прекините во поморскиот сообраќај дополнително ги зголемуваат трошоците. Превозните компании како „Хапаг-Лојд“ се соочуваат со десетици милиони долари дополнителни неделни трошоци за гориво, осигурување и логистика, кои се обидуваат да ги компензираат со повисоки цени, објавува Политико.
РАСТЕ И ЦЕНАТА НА ХРАНАТА Конфликтот меѓу САД и Израел со Иран би можел да предизвика уште еден шок на пазарот на храна и да доведе десетици милиони луѓе во сериозен недостиг, предупредуваат официјални лица, објавува НБЦ.
Проблемот е недостатокот на ѓубрива. Околу една третина од глобално тргуваното ѓубриво транспортирано по море поминува низ Ормутскиот теснец, што значи дека секое продолжено прекинување ризикува брзо да влијае на производството на храна и цените.
„Времетраењето на војната ќе биде клучно за одржување на глобалните залихи на храна“, рече Максимо Тореро, главен економист на Организацијата за храна и земјоделство на Обединетите нации.
Краткорочно прекинување до еден месец би можело да се апсорбира, изјави тој на брифингот на ОН минатата недела, но ако прекинот трае три месеци или подолго, ризиците значително ескалираат.
СТАГФЛАЦИЈАТА Е НАЈГОЛЕМА ЗАКАНА Според проценката на Европската комисија, продолжената војна на Блискиот Исток би можела да ги намали економските перформанси на Европската Унија за дури 0,6 процентни поени во 2026 и 2027 година. Европскиот економски комесар Валдис Домбровскис предупредува дека овој бран би можел да личи на стагфлација, комбинацијата од слаб раст и високи цени што ги обележаа 1970-тите.
Се смета дека справувањето со стагфлацијата е многу тешко и болно и обично се смета за кошмар на економистите.
Драстичен е порастот на цената на керозинот. Може да ве замолат да платите дополнително за веќе платени авионски билети! Цената на горивото за авионите се зголеми за речиси 100 проценти во последниот месец, па се очекува оваа разлика да се прелее и на цената на авионските билети. Авиокомпаниите имаат право последователно да ја зголемат цената, Законот за заштита на потрошувачите не се однесува на нив. Ова автоматски влијае на патните аранжмани што вклучуваат авионски превоз. Според најновите податоци од Меѓународната асоцијација за воздушен транспорт (IATA), просечната неделна цена на горивото што заврши на 27 март изнесуваше 195,19 долари за барел, додека на 27 февруари изнесуваше 99,4 долари за барел. Ова значи дека цената се зголеми за околу 96,4 проценти и речиси се дуплираше за само четири недели.
Зголемувањето на цените беше предизвикано од геополитичките тензии на Блискиот Исток, прекините во снабдувањето и глобалните флуктуации на цените на нафтата. Аналитичарите предупредуваат дека ваквите зголемувања на цените директно ќе влијаат на оперативните трошоци на авиокомпаниите, а веќе се најавуваат зголемувања на цените на билетите и доплати за гориво за патниците.
Директорот на Националното здружение на туристички агенции на Србија (YUTA), Александар Сеничиќ, за Biznis.rs истакнува дека драстичното зголемување на цената на горивото сигурно ќе влијае на зголемувањето на цените на авионските билети. Ова ќе доведе до доплати за гориво за аранжманите што се договорени и билетите што се веќе купени, додека за идните летови зголемувањето на цената ќе биде вклучено во основната цена
КАКО ФУНКЦИОНИРА ДОПОЛНИТЕЛНАТА ТАКСА „Сите компании, особено кога работат со чартер летови и организирани групи, имаат клаузула во своите договори што дозволува корекција на цената во случај на значително зголемување на цените на горивото. Обично се толерира од пет до десет проценти, но над тоа, компанијата може и има право да ја зголеми цената на билетот преку доплата за гориво. Ова е таканаречен данок на IQ“, вели Сеничиќ.
Како што објаснува, доплатите ретко се применуваат на индивидуални патници, освен во случај на драстично зголемување на цените на горивото, па затоа сега се очекува овој скок да се прелее и врз нив, бидејќи во спротивно авиокомпаниите ќе имаат големи загуби.
„Единственото нешто што не важи за воздушниот превоз е Законот за заштита на потрошувачите, тие очигледно немаат никакви обврски и се однесуваат како картел, а ние не можеме да влијаеме на тоа. Проблемот за туристичките агенции е што законот предвидува дека патникот, доколку има дополнителна уплата од каков било вид во рамките на цената на аранжманот, а во овој случај за гориво, условно кажано, мора да ја прифати и не ни е потребна негова согласност ако таа цена е до осум проценти од вкупната цена на туристичкото патување. Значи, ако аранжманот е платен 1.000 евра, ако таа цена се зголеми за 80 евра, ние во основа не мора да имаме негово одобрение, само го информираме дека мора да плати дополнително и тој е должен да го стори тоа“, објаснува Сеничиќ.
ОТКАЖУВАЊЕ И НИСКА ЦЕНА Патникот има можност да го откаже аранжманот, но во тој случај се применуваат казни во согласност со законот.
„Доколку сместувањето не е договорено под некои посебни услови, патникот може да го откаже до 45 дена без поголеми казни. Потоа навистина има минимални административни трошоци, кои ќе бидат до 50 евра. Меѓутоа, ако откажувањето се изврши малку подоцна, трошоците одат реципрочно од пет до 100 проценти пред самото патување“, забележува тој.
Сеничиќ вели дека посебен проблем се неповратните билети, односно најевтините билети кои, по правило, не можат да се вратат или откажат, што е стандардна политика на многу авиокомпании, особено нискобуџетните превозници.
„Во случај на евтини патувања, кои се и најпривлечни за патниците, туристичките агенции се договараат со нискобуџетните или редовните компании за исклучително поволни услови за воздушен превоз, а тоа подразбира дека билетот не е повратлив. Ова мора да се нагласи во самата програма за патување, за патникот да знае пред да го склучи договорот, бидејќи во случај на откажување на аранжманот, износот платен за билетот нема да биде вратен“, објаснува Сеничиќ за „Biznis.rs“.
