ЈАНИС ВАРУФАКИС
Коавтор на овој текст е Џејсон Хикел
Анализа на несомнениот лидер на европската левица и таа може да се смета за некаков основен кодекс за еколошки спас на планетата. Но само преку сменување на системот!
Мораме итно да преземеме одговорност. Нашиот сегашен економски систем не е способен да ја реши социјалната и еколошката криза со која се соочуваме во 21 век. Кога ќе погледнеме наоколу, гледаме извонреден парадокс. Од една страна, ни се достапни моќни нови технологии и колективна способност да произведуваме повеќе храна, повеќе работи отколку што ни требаат или планетата може да поднесе. А сепак милиони луѓе страдаат во услови на тешка сиромаштија.
Која е причината за овој парадокс? Капитализам. Кога го велиме тоа, не мислиме на пазарите, трговијата и претприемништвото, кои постоеле илјадници години пред подемот на капитализмот. Имаме на ум нешто многу чудно и многу специфично: економски систем кој се сведува на диктатура на мало малцинство кое го контролира капиталот, имено големите банки, најголемите корпорации и тој 1% од населението кое поседува поголем дел од инвестициските средства. Дури и ако живееме во демократија и имаме избори во нашиот политички систем, како нашите избори никогаш да не го менуваат економскиот систем. Капиталистите одлучуваат што да произведуваат, како да го користат нашиот труд и кој на крајот ќе има корист од тоа. Останатите од нас – луѓето кои всушност го прават производството – немаат право да одлучуваат.
А за капиталот, целта на производството не е првенствено задоволување на човечките потреби или постигнување на општествен напредок, а особено не постигнување на еколошки цели. Целта е максимизирање и акумулација на профитот. Тоа е најважната цел. Тоа е капиталистичкиот закон на вредноста. И за да се максимизира профитот, капиталот мора постојано да расте – и постојано да го зголемува агрегатното производство без оглед на тоа дали е потребно или штетно.
Затоа завршуваме со ирационални форми на производство: добиваме масовно производство на работи како теренци, вили и брза мода затоа што тие работи се многу профитабилни за капиталот, но хронично недоволно производство на очигледно неопходни работи како што се достапни станови и јавен превоз затоа што тие плаќаат многу помалку за капиталот или дури и воопшто не носат профит.
Истото е случај и со енергијата. Обновливите извори на енергија се веќе многу поевтини од фосилните горива. За жал, фосилните горива се три пати попрофитабилни. Капиталот ги принудува владите да ја врзат цената на електричната енергија со цената на најскапиот течен природен гас, а не со евтината сончева енергија. Слично на тоа, изградбата и одржувањето на автопати е многу попрофитабилно за приватните компании, производителите на автомобили и нафтените компании отколку модерна супербрза јавна железничка мрежа. Затоа капиталистите продолжуваат да вршат притисок врз нашите влади да субвенционираат фосилни горива и изградба на автопати, дури и додека нашиот свет гори.
Од изборот на Доналд Трамп, многу големи инвестициски компании ентузијастички ги напуштија климатските обврски што претходно ги прифатија, што ја ограничуваше нивната профитабилност, во корист на општото добро. Тој пример јасно ни покажува како стојат работите: капитализмот се грижи за иднината на нашиот вид како што волкот се грижи за јагнињата.
И сега еве нè: заробени во низа приоритети на капитализмот, кои му штетат на човештвото. Човечката генијалност нè подари со прекрасни технологии и способности. Но, како некое сурово божество, капиталот не само што нè спречува да ги користиме за општото добро, туку нè принудува да ги користиме за нашата заедничка пропаст.
Системот, исто така, нè фрла во бесконечни циклуси на империјално насилство. Акумулацијата на капитал во развиените економии се потпира на масовна евтина работна сила и природните ресурси на глобалниот југ. За да ја одржи оваа состојба, односно да ги држи економиите на јужните земји во потчинетост, капиталот ги користи сите средства што му се на располагање – долговно ропство, санкции, државни удари, па дури и директна воена инвазија.
Решението е едноставно импресивно. Итно треба да го надминеме капиталистичкиот закон на вредноста и да ја демократизираме нашата економија за да можеме да го организираме производството околу итни социјални и еколошки приоритети. На крајот на краиштата, ние сме производители на стоки, услуги и технологии. Станува збор за судбината на нашата работа и богатствата на нашата планета. Затоа мора да бараме право да одлучуваме што се произведува, како и за какви цели.
Како може да се направи ова? Три услови се неопходни за трансформација на нашата економија од безнадежна диктатура во функционална и еколошки одржлива демократска економија.
Предуслов е нова финансиска архитектура што ги казнува деструктивните приватни „инвестиции“ и овозможува јавно финансирање за јавни цели. Во срцето на таа архитектура е нова инвестициска банка што, заедно со централните банки, ги претвора достапните ликвидни средства во инвестиции што се во согласност со споделената одржлива благосостојба.
Друг услов е широката употреба на делиберативна демократија за одлучување за секторски, регионални и глобални цели (на пример, во врска со растот или дури и намалувањето на различните видови производство); кон тоа би требало да се насочат нови јавни финансиски ресурси.
Третиот услов е Законот за голема корпоративна реформа, чија цел е
демократизација на корпорациите и која би го фаворизирала и промовирала создавањето компании во согласност со принципот „еден вработен, една акција, еден глас“.
Живееме во сенката на светот што би можеле да го создадеме. Свет каде што би можеле да спречиме речиси сигурна еколошка пропаст, наместо да чекаме капитализмот да нè принуди да ја поминеме точката од која нема враќање. Свет каде што економската нееднаквост, неизвесноста, сиромаштијата, невработеноста и понижувачките животи можат да бидат укинати. Свет каде што човечкиот живот има смисла во рамките на планетарните граници. Тоа не е невозможен сон, туку опиплив проект.
