Ентузијазмот и доброто расположение се предизвикани од самото појавување на слоганот „Студентите победуваат“ на раскрсниците на српските градови
АЛЕКСАНДАР Р. МИЛЕТИЌ
Студентската листа прерасна во најмоќното, најмасовното и најавтентичното политичко движење во денешна Србија. Режимот, и покрај речиси апсолутната доминација во медиумскиот простор, не успева да произведе ниту дел од мобилизирачката енергија, ентузијазмот и доброто расположение предизвикани од самото појавување на слоганот „Студентите победуваат“ на раскрсниците на српските градови. Две недели пред изборите, се чини дека дури и конечното затворање на преостанатите медиуми од поранешната Јунајтед медиумската група нема сериозно да ја поколеба популарноста на Студентската листа. Покрај тоа, целосното укинување на медиумскиот плурализам би можело да ѝ донесе и парадоксална корист: би ја поштедило од критиките што сè повеќе доаѓаат од опозициските партии кои учествуваат на избори и се принудени очајно да се борат за да го прескокнат изборниот цензус.
Така се случи еден од поинтересните парадокси на српската политичка реалност. Блокадата на јавната комуникација, која режимот систематски ја воспоставуваше со години за да ја направи политичката конкуренција бесмислена, сега почнува да му користи на својот најопасен противник. Отфрлањето на телевизиските дуели, избегнувањето на непријатните прашања и директната комуникација со сопствената публика претставуваат речиси буквална реплика на политичката технологија што ја користеше коалицијата СНС-СПС со години. Она што до вчера беше инструмент за зачувување на власта, денес се покажува како ефикасно средство за нејзино оспорување. Со други зборови, режимот стана жртва на сопствените правила на политичката игра.
Кога автомобилот оди надолу, се добива впечаток дека секоја одлука се претвора во нова грешка. Сепак, некои одлуки на режимот имаа многу опиплив ефект врз внатрешната консолидација на студентското движење. Една од нив беше репресијата против неговото најпрогресивно, силно левичарско крило во Нови Сад, собрано околу Мила Пајиќ, организацијата СТАВ и СВИЌЕ и професорот Динк Грухоњиќ. Отстранувањето на овој круг од политичкото јадро на студентското движење, за што придонесоа притисоците на режимот и внатрешните несогласувања, имаше парадоксални последици.
Имено, тешко е да се замисли дека студентското движење би ја пронашло својата сегашна сеопфатна, catsj all формула толку лесно ако во неговиот центар имало млади луѓе со јасно артикулирани и непоколебливи ставови за европската интеграција, национализмот, военото наследство и односите со соседите. Со нивното заминување, движењето станало похомогено, ослободено од големи принципиелни дебати и идеолошки разграничувања. Притоа, тој се приближил до доминантниот модел на современата изборна политика, во која идеолошката нејасност често е предност, а не недостаток. Колку помалку јасни одговори на прашањата што го делат електоратот, толку повеќе простор има за собирање на најразновидните политички и социјални ориентации.
Некои стратешки одлуки се должат на самите студенти. Со еден вид остракизам од нивната околина, тие успеале да го отстранат професорот кој, на начин на Добрица Ќосиќ, проповедал српски интегрализам во регионот. Движењето ги прифатило идеолошки растегнувачките мантри на патриотизмот, избегнувало да се изјаснува за Сребреница и други болни прашања од неодамнешното минато, но не дозволило неговото политичко претставување да биде обележано со реторика што, во име на националното обединување, може повторно да разгори конфликти во регионот. Помеѓу принципиелната конфронтација со минатото и отворениот националистички ревизионизам, беше избран трет пат: избегнување на контроверзни прашања, а истовремено повлекување на границата кон најагресивните форми на национализам. Колку таквото решение е политички одржливо, а колку е само привремен компромис, само времето ќе покаже.
Поканата на Александар Вучиќ на телевизиски дуел со професорот Илија Срдановиќ претставуваше сериозен предизвик за Студентската листа. Потребна беше голема политичка остроумност за да се најде веродостојна причина за избегнување на таква стапица. Искуството на професионалните политичари не треба да се потценува, дури и на оние чии јавни настапи честопати оставаат впечаток на интелектуална и морална незрелост за функциите што ги извршуваат. Долгорочното вклучување во политиката може да произведе завидна реторичка вештина дури и таму каде што не може да се зборува за специјално образование, политичка мудрост или елементарна пристојност. На крајот на краиштата, успеавме да се осигураме дека претседателката на Народното собрание, чии јавни настапи честопати се обратно пропорционални на достоинството на нејзината функција, може да биде изненадувачки елоквентна кога станува збор за одбрана на политиките на сопствениот табор.
И сепак, дури и оние кои можеби мислеле дека одбивањето на дуел со Вучиќ е малку кукавичко, наскоро би можеле да доживеат еден вид задоволство. Во трагикомичната епизода од телевизиското обраќање, во која Вучиќ се расправаше со фотографија од Срдановиќ и камен за кисела зелка поставен на градинарска столица, се случи нешто што дури ни најгенијалниот студентски пропагандист од ФДУ не би успеал да го режира. Човекот кој се обиде да ја покаже супериорноста на искусен политичар над политички почетник, повикувајќи на дуел, заврши во расправија со фотографија и предмет од зимската соба. Со таа несмасна импровизација, тој го потроши речиси целиот политички капитал што можеше да го добие со одбивањето на Срдановиќ директно да се соочи.
И можеби токму оваа епизода е потсетник на една стара и непријатна вистина за српската политичка култура: реторичката вештина, образованието, аргументацијата и интелектуалната супериорност не се нужно одлучувачки фактори за политички успех. Напротив, во општество кое речиси постојано се враќа на форматот на претполитичка организација и во кое колективните страсти и политичката лојалност често се поважни од рационалната проценка, супериорноста во аргументите и знаењето може да биде речиси незначителна.
Доколку знаењето, убедливоста и рационалната политичка проценка беа одлучувачки фактори во големите историски конфронтации, Драгиша Буца Павловиќ ќе преовладаше на Осмото заседание на Централниот комитет на Сојузот на комунисти на Србија, а Иван Ѓуриќ на претседателските избори во 1990 година. Во пресрет на југословенските војни, економската програма на Анте Марковиќ ќе имаше неспоредливо посилна поддршка од националистичките политики на Борисав Јовиќ и Слободан Милошевиќ. Но, историјата на српската политика не е лишена од примери во кои харизмата, авторитарното однесување и способноста за создавање впечаток на решителност преовладуваа над знаењето и аргументите.
„Баја знае што прави“, еднаш се велеше за Никола Пашиќ. Оваа наводна мудрост честопати се сведуваше на монументален изглед, патријархална брада, достоинствено држење на телото и мистериозна тишина во јавните настапи. Не беше потребно да се објаснува политиката ако можеше да се создаде верување дека зад тишината стои некоја неразбирлива политичка мудрост. Тишината е злато – тоа старо мото доби неочекувана важност на крајот од политичката кариера на Александар Вучиќ. По години неуморен логорски оган, бескрајни монолози, лесно проверливи лаги, закани, навреди и вербално насилство, со кои јавноста беше бомбардирана до степен што веројатно дури и најблиските роднини на претседателот повеќе не можеа да ги поднесат, се покажа дека политичкиот противник понекогаш може да постигне најмногу со едноставно одбивање да учествува во шоуто. Вучиќ толку долго зборуваше во име на сите други што сега, се чини, сè што му преостанува е да разговара сам со себе или со гореспоменатите додатоци за подготовка на зимскиот капут.
Во доменот на политичкото созревање на Студентската листа, сепак, многу поважно е она што ни го покажаа во последните денови настапите на поранешниот гувернер на Народната банка на Србија, Дејан Шошкиќ, професорот на Градежниот факултет, Владан Кузмановиќ, и наставничката во гимназијата Ана Димитријевиќ. Елоквентно, компетентно, аргументативно, без бучава и суетна политичка ароганција, овие луѓе покажаа дека Студентската листа има нешто повредно од енергијата на бунтот.
Тие покажаа дека зад слоганите и масовните собири стои и сериозен интелектуален потенцијал за размислување за иднината на општеството. Имено, дека зад оправданото барање за промена на режимот, може да се видат контурите на политиката што подразбира реставрација на институциите, образованието и економските претпоставки за долгорочен развој. Нивните настапи понудија навестување за одговор на прашањето што досега остана во сенка на студентската мобилизација: не само како да се замени постојната влада, туку и што да се прави со државата по нејзиното заминување.
Тоа е можеби најважниот тест за политичкото созревање на Студентската листа. Негативната енергија насочена против режимот може да собере стотици илјади луѓе, но сама по себе не може да ги обнови институциите, да го реформира образованието, да осмисли развојна економска политика или да воспостави правила на одговорно владеење. Такво нешто бара знаење, искуство, политичка храброст и подготвеност за донесување непопуларни одлуки.
Социјалното учење од сопствените грешки никогаш не било особено ценето во нашата средина. Секоја нова влада ја започнуваше историјата од почеток, како да не постоеја претходните искуства, а секоја нова политичка генерација одново ги откриваше истите стапици на авторитаризам, клиентелизам, корупција и институционален волунтеризам. Професорите, експертите и јавните личности што сега ја претставува Студентската листа ни даваат барем малку надеж дека овој пат може да биде поинаку.
Но, тука доаѓаме до суштинскиот парадокс на нејзиното созревање. Денес, Студентската листа ја црпи својата сила од својата способност да избегнува идеолошки поделби, а утре, ако преземе одговорност за владата, ќе мора да донесе конкретни политички одлуки за тие поделби. Она што денес ѝ дава широка општествена поддршка, утре може да стане извор на внатрешни конфликти и разочарување. Затоа политичкото созревање не може да се заврши само со изборен успех. Напротив, дури тогаш започнува нејзиниот најтежок дел: преминот од политиката на заеднички противник кон политиката на заеднички цели. Од едноставен одговор на прашањето против кого сме, до многу потешкото прашање за какво општество се залагаме.
(pescanik.rs)
