РАДЕ ВЕЛЈАНОВСКИ
Како ќе се ориентираме во овој шарен микс од вистински и лажни патриоти, искрени и убедени верници, доследни и преобратени левичари, Европејци и антиевропејци, русофили и русофоби, поддржувачи и противници на Америка и НАТО, во понатамошната потрага по некакво подобрување и издигнување над поделбите?
Неодамна, во подземниот премин кај „Ушќе“, на простран ѕид, со големи букви беше испишан графит: „Вечна слава на ослободителите на Белград“. Две момчња момчиња момчиња, се обидуваа да го избришат зборот „ослободители“ со спреј. Човек од околу седумдесет години застанува и прашува: „Што ве мачи кај ослободителите на Белград?“ Момчиња едногласно: „Кои ослободители, комунисти и Црвената армија се окупаторите.“ „Тогаш кој го ослободи Белград ако се окупатори?“ прашува човекот. Молчат, па еден минувач се жали дека всушност не знаат многу за овие работи. „А вие знаете?“ вели еден. „Знам“, вели еден минувач, „јас сум универзитетски професор“. Тинејџерот подбивно: „Па, жал ми е за универзитетот каде што си ти професор“. Минувачот тивко си заминува. Кога беше пред скалите, слушна вик зад себе: „Одете, гласајте за Вучиќ!“
Колку спротивставени ориентации има во оваа слика на реалноста? Некој сè уште ги почитува борците против фашизмот и им посакува незаборавен ден, а најмладите граѓани на Белград ги сметаат за окупатори, па саркастично му се обраќаат на некого за кого мислат дека е гласач на Вучиќ затоа што ги опоменува за она што го прават. Што им е на ум на двајцата малолетници? Претпоставувам дека сè уште се ученици, но што учеле во училиште и дали она што го кажуваат има врска со училиштето или тоа е некое друго влијание?
По неколку дена, на бистите на националните херои на Калемегдан беа нацртани свастики, можеби повторно создавање на храбри, необразовани и заведени тинејџери или ноќни кабадахии со патриотска ориентација. Непотребно е да се каже дека не е вината на децата. Тоа е јасно, но кој е виновен за вредносната, идејата и целокупната општествена конфузија во која живееме со децении?
ДЕБАТИ ШТО ТОА НЕ СЕ Според социјалните мрежи и разни нејасни извори, со денови се дебатира дали серијата „Тито – помеѓу Истокот и Западот“ треба да се емитува на РТС или не. Некои би сакале да го видат документарецот, други не веруваат дека ќе биде објективен, а има и доста кои воопшто не сакаат да слушнат за Тито. Народот, толку импрегниран со историја, војни, хероизам, треба целосно да ја избрише од своето сеќавање Втората светска војна и нејзините херои, бидејќи тие се бореа за Југославија, а потоа владееше Тито и имавме братство-единство што ја потиснуваше Србија. Кралот Петар беше голем воен водач кога, во Првата светска војна, поведе илјадници српски борци на Голгота низ Албанија, иако огромен број ги загубија животите на патот без да биде испукан ниту еден куршум, од болест, глад и студ. Тито и партизаните се предавници затоа што сто Срби загинаа за еден Германец поради нивната борба. Кои се стандардите според кои жртвата за ослободување еднаш е хероизам, а друг пат предавство? Ја слушаат и ја играат тинејџери.
Југославенството е проскрибирано со години, практично од средината на осумдесеттите години, а со доаѓањето на сегашната власт, тој станува основен идеолошки белег што се промовира секојдневно во медиумите на режимот до таа мера што се создава одиум за секој што изразува дури и најмала симпатија кон поранешниот заеднички живот во денешниот фрагментиран регион. Треба да го поништиме сеќавањето дека Југославија имаше углед во светот каков што ниту една од земјите создадени со нејзиното распаѓање го немаат денес, дека луѓето живееја скромно, без луксуз, но пристојно и безбедно. Немаше запалени автомобили на улиците, немаше тепање студенти и новинари, а имаше јавна дискусија за секој развој на општествениот стандард. Никој не го сруши она што беше под заштита на државата, а многу улици, плоштади, училишта носеа имиња на познати личности од српската историја, оние пред Втората светска војна. Да, немаше повеќепартиски систем, денес има и? Потиснувањето на Југославија служи како покритие за да се сокријат грешките направени од стран на Србија.
Она што ги мачи денешните владетели е тоа што национализмот, опсесијата со идентитетот и митовите од минатото не можеа да цветаат во заедничка држава. Им е потребен постојан антагонизам кон другите народи во регионот, бидејќи со зајакнување на идејата за опасност од другите, ги хомогенизираат луѓето околу сопствената влада.
Затоа Јасеновац, усташите, Томпсон се споменуваат секој ден, а студентите и граѓаните кои повеќе од една година демонстрираат против авторитарната, недемократска влада се прогласуваат за непријатели, странски агенти, па дури и тие се етикетираат како усташи и фашисти. Томпсон е националистички бедник, но дали Шешељ, Бокан и хорот на дворски националисти кои секојдневно го загадуваат информативниот простор преку Информер, Пинк, Хепи и други „патриотски“ медиуми се подобри?
ГОЛЕМАТА ИНДОКТ Вредносниот скандал е направен кога четниците, Недиќ и сличните беа аболирани, па фрагментите од општествената свест ги трансформираа поранешните комунисти во антикомунисти, а партизаните во луѓе кои почнаа да се чувствуваат виновни.
Александар Вучиќ во Рогатина, во Источна Србија, им се обраќа на собраните луѓе пред билборд со натпис: „Нема поубава и поважна задача и цел од тоа да ја заштитиш и сакаш својата земја“. Зошто не постои? Дали е невозможно да се има човечност, правда, чесност, пристојност како цел? Или намерата да се биде дел од обединета Европа со вистинска демократија и слобода. Не е ли тоа подобар начин да се заштитат и народот и земјата, наместо да се оптоварува патриотизмот со пропаганда? Популистичките призвуци се очигледни, а за оние што размислуваат за тоа, сеќавањето на „еден народ, една земја, еден водач“ или „земјата сум јас“. Во Клокочевац, тој им се заблагодари на присутните што ја заштитиле својата земја од оние што сакале да ја соборат државата, со што го антагонизирале сопствениот народ. Не можеше, а да не ја спомене супериорноста над Црна Гора, Словенија и Хрватска, најавувајќи дека речното пристаниште Прахово има три и пол пати поголем капацитет од пристаништето Бар, а исто така и од словенечките и хрватските пристаништа.
Надежта се појави во форма на целогодишни протести на студентите и другите граѓани желни за промени. Тие предизвикаа симпатии со причина. Но, новинарката Борјанка Милатовиќ е во право кога го споменува крстот на чело на студентската колумна и прашува: „Каде е бунтот што ја уништува сценографијата, каде е генерацијата што ќе каже: ви благодариме за наследството, но нема да го носиме како униформа?“ Во исто време, режимските новинари ги критикуваат студентите за носење лажни црковни знамиња и слики од светци. Еве уште една вредносна контрадикција и можност за идеолошки разлики. Младите не апсорбираа нејасни обележја и ретроградна свест од ништо. Возрасните ги насочија кон тоа, а меѓу противниците на владата има значителен број на оние што флертуваат со популизам, клерикализам, па дури и екстремен национализам.
Турнатиот настрана антифашизам, потиснатото левичарство, религиозната индоктринација, зајакнувањето на десницата, сè поригидниот национализам, го исполнуваат просторот на доминантната општествена свест во Србија денес и опасно ги загрозуваат проевропските и демократските аспирации. Како ќе се снајдете во овој заплетка од вистински и лажни патриоти, искрени и убедени верници, доследни и преобратени левичари, Европејци и антиевропејци, русофили и русофоби, поддржувачи и противници на Америка и НАТО, во понатамошното барање на некакво подобрување? Ќе успееме ли да создадеме, зајакнеме и промовираме опција што ќе се справи со испреплетените и спротивставени интереси и идеологии и ќе се издигне над поделбите? Сите овие прашања се пред нас, нема време за одложување на одговорите, а постои и сериозна закана дека повеќе нема да имаме алатки за јавна комуникација. Работите се полоши отколку што изгледаат, новите грешки можат да бидат многу скапи.
(авторот е професор на Факултетот за политички науки во Белград)
