Ректорот оцени дека сме сведоци на „темна симбиоза“ на полицијата и таблоидните медиуми „која ги крши сите професионални полициски, новинарски и етички стандарди“
ЛУКА ПЕТРУШИЌ
Колку и да звучи морбидно, владата не престанува да бара нови начини да ја искористи необјаснетата смрт на студентка на Филозофскиот факултет, од вербални напади за ректорот Ѓокиќ, преку упадот на УКП во Ректоратот, до наоѓање причина за преземање на контролата врз целиот универзитет
Фактот дека полицијата не упаднала во Ректоратот во Белград дури ни во 1968 година во екот на протестите, и дека тој бил под надлежност на СНС во моментот кога блокадите во голема мера биле прекинати, сепак остава помал впечаток од околностите во кои се случило кршењето на автономијата.
Само еден ден требаше да помине од смртта на студентот на Филозофскиот факултет во Белград до почетокот на политизацијата на трагедијата од страна на режимот. „Честа“ за започнување на таква кампања му припадна на директорот на полицијата Драган Васиљевиќ, кој, покрај тоа што сподели информации за преземените истражни дејствија, на јавноста ѝ презентираше и слободно толкување во форма на факти: „Големата несреќа и трагедија што нè погоди покажува дека мерките и дејствијата што ги нареди државата Србија не беа следени и ние, како членови на МУП и Полициската управа, предложивме универзитетот да биде место каде што треба да ги образуваме младите луѓе и да ги подготвуваме за иднината“. Во тој момент, па дури и пред овој напис да излезе во печат, околностите на смртта не беа разјаснети. Но, тоа не го спречи Васиљевиќ да продолжи да зборува за тоа како полицијата во претходната година постојано наоѓала шипки, палки, огромни количини алкохол и храна на Факултетот… сè со цел да се нагласи колку „несоодветни“ станале високообразовните институции.
Само уште еден ден беше доволен за владата да нè потсети колку може да биде несоодветна во погрешни моменти. Нешто што можеби веќе не нè шокира како феномен, по масовното убиство во „Рибникар“ (се сеќавате ли, на пример, на коментарот на Ана Брнабиќ „ако системот некаде не успеал, ми се чини дека во овој случај тоа не важи“ или на презентирањето на податоците од здравствениот картон на сторителот на злосторството од страна на Вучиќ пред да се премине на приказната за Косово, опозицијата, самиот себе…), но може да нè изненади секој пат. Бидејќи како да реагирате кога министерот за образование Дејан Вук Станковиќ вели дека смртта на девојката е само „врвот на ледениот брег“ – односно еден (тешко е да се напише) релативно мал дел од сè лошо што се случило на универзитетот од крајот на 2024 година, чиј обем сè уште не сме го откриле. И потоа ја повтори таа фраза следниот ден, за да не помислиме случајно дека само ги испомешал зборовите за несреќата.
Сосема неосновано, но со раката што удираше по масата, Брнабиќ, спикерка на Парламентот на седница на Парламентарниот комитет за образование, ја разработи темата за планината поставувајќи прашања: „Што прават таму цела ноќ? Кој трпи злоупотреба? Дали имало силување? Дали користат дрога?“. Досега истрагата не даде одговори во таа насока, а судејќи според соопштението на Филозофскиот факултет, полицијата имаше различни приоритети.
„Соработувавме со единиците на УКП, кои ги прегледаа сите простории на факултетот и побараната документација, и од зградата, на барање на Обвинителството, покрај општите акти на Факултетот, извадија дел од студентската документација што нема никаква врска со трагичниот настан“, изјавија вработените и посочија дека пиротехничките средства не се пронајдени, бидејќи, Факултетот дури и не ги чува, а дека снимките направени од полицијата веднаш се појавија во таблоидите. И додека „Информер“ го користеше добиениот материјал за да пишува за сомнителни парични каси, тајни донации, терористичка база и арсенал за соборување на државата, властите се фокусираа на прикривање на вината за смртта и пресметка со целиот универзитет. Бидејќи и покрај изјавата на претседателот на Собранието од седницата на Комитетот – „за разлика од вас, ние ги чекаме резултатите од истрагата“ – и уверувањето на министерот дека „никој не е однапред виновен“, тој даде уште многу коментари во насока дека ниту деканот на Филозофски Даниел Синани ниту ректорот Владан Ѓокиќ нема да можат да избегнат одговорност.
А Министерството за образование? На прашањето на РТС дали имале сознанија дека одредени простории на факултетите биле користени од студенти во знак на протест, Станковиќ одговори дека тој лично знаел и дека дури и размислувал една година колку е небезбедно. Но, дека тоа не е причина за инспекција бидејќи станува збор за „многу деликатни работи“. „Мора да се внимава помеѓу одржувањето на континуитетот на наставниот процес и непровоцирањето алиби за започнување на блокадата со некоја акција на државен орган“, објасни министерот. Не само што е нејасно како „намерно го игнориравме безбедносниот ризик бидејќи ни беше поважно да нема нова блокада“ би го ослободило министерот од одговорност, туку целата приказна е многу тешко да се поверува бидејќи Филозофскиот факултет беше постојано под лупа. До таа мера што минатото лето инспекцијата дојде затоа што едно прашање на тестот за општи информации во рамките на приемниот испит се однесуваше на првичните барања на студентското движење – а тоа беше шестата инспекција за две или три недели.
Но, дури и да имало прекршување на безбедносните прописи што избегнало проверка на добро познатиот начин „само ние не го реновиравме тој балдахин“, тоа во никој случај не го оправдува доведувањето во прашање на целата автономија на универзитетот. А министерот за образование, кој веќе во јануари се залагаше државата да добие поголеми права за управување со факултетите, не престана да дава слични предлози уште од трагедијата на Филозофскиот универзитет, од апстрактното „мора да размислиме за сè, вклучително и стратешки што би значело универзитетската автономија“ до многу поконкретното „мора да ја преземеме палката од деканот во овој момент кога станува збор за управување со факултетот“.
И бидејќи ваквите изјави повремено се ублажуваат со забелешката дека тоа е „приватно мислење“, а не официјален став на владата, можеме ли да бидеме утешни од фактот дека автономијата на универзитетите е загарантирана и со Уставот?
„Во еден рационален свет, тој не само што би можел да нè утеши, туку би морал да го заштити универзитетот. Уставот е повисок акт од законот, тој ги одредува границите на автономијата и јасно наведува дека универзитетот ја регулира својата внатрешна организација и начин на работа. Но, бидејќи не живееме во рационално управувана држава, опасноста од донесување нов закон секогаш постои. Неодамна беа донесени Мрдиќевите закони, за кои беше тешко да се поверува дека Обвинителството ќе може да остане такво, а сепак беа применети за да ја ослабат кадровската база за организиран криминал. Верувам дека тие имаат цврста намера да ја зајакнат управувачката улога на државата, со ова веќе се сретнавме во 1998 година со таканаречениот Шешељев закон за универзитетот, кој траеше релативно кратко време, но предизвика многу штета. Ќе го наречат ограничување на автономијата, остварување на основачките права… но без оглед на сите еуфемизми, автономијата или постои или не. Не верувам дека оваа влада ќе се воздржи од тоа да направи нешто такво а да не реагира ЕУ.
„Поглавјето за образование беше затворено, бидејќи, се сметаше дека нормативната рамка за регулирање на образованието е соодветна, а тоа неизбежно ќе доведе до нејзино повторно отворање“, вели Весна Ракиќ Водинелиќ, пензионирана професорка по право.
Но, иако верува дека обидите за укинување на автономијата ќе траат додека трае сегашната влада, таа исто така истакнува дека остварувањето на таа намера нема да биде лесно.
„Академската заедница сигурно ќе се побуни, ќе видиме во каква форма, но она што можеше да се направи релативно лесно на две седници на Високиот обвинителски совет кога станува збор за законите на Мрдиќ, нема да може да се спроведе толку лесно и брзо преку универзитетските и факултетските тела. Ќе биде потребно повеќе време, дури и ако има послаб отпор. Во тој случај, треба да се изберат некои нови тела, да се обезбеди дека тие се доминирани од лојалисти, што може да се постигне, но исто така и наставно-научните совети мора да одржат одредена улога, поради што нејзината реализација не може да биде толку брза“, вели Ракиќ Водинелиќ.
Она што е веќе јасно е дека потрагата по доволно соодветен персонал со кој владата би можела да ги пополни сите раководни структури нема да биде пречка за вршење постојан притисок. Дури и пред УКП, во придружба на камерата на Информер, да влезе во канцеларијата на Ректорот, иницијативата „Бунтовнички универзитет“ оцени дека сме сведоци на „темна симбиоза“ на полицијата и таблоидните медиуми „која ги крши сите професионални полициски, новинарски и етички стандарди“. Така, откако објави дури и фотографија од телото на жртвата, „Информер“ доби можност да ја емитува сцената во која на Владан Ѓокиќ му е врачена наредба за претрес во неговата канцеларија. Фактот дека Брнабиќ инсистираше за време на седницата на Одборот дека ректорот не бил на своето работно место со месеци, лесно беше надминат со забелешката дека тој „чудесно е пронајден“ таму.
Според соопштението на Вишото јавно обвинителство, полицијата не влегла во зградата на Ректорот со дозвола на ректорот, туку со повикување на законскиот исклучок за случаи на загрозување на општата безбедност, животот, телесниот интегритет, здравјето или имотот.
А мотивот беше двоен. Од една страна, беше наредено да се конфискуваат сервери и снимки од надзорни камери со цел да се утврди дали сега починатата девојка влегла во Филозофскиот факултет преку зградата на Ректоратот, но и да се конфискуваат „сите други предмети што можат да се користат во кривична постапка“ и да се извршат сите потребни дејствија со цел да се истражат сомнителни пропусти на деканот и другите вработени. И за прв пат беше конкретно дефинирано да се таргетираат кривичните дела несовесно работење во службата и злоупотреба на службената положба – што укажува на сомневање дека безбедноста не била загрозена само од небрежност, туку дека постоела и свесна намера да загрозат некого.
Што секако значи дека работите отишле уште подалеку од стравот на вработените дека на Филозофскиот факултет може да се воведе задолжителна администрација, и малку е веројатно дека повикот на шефот на делегацијата на ЕУ во Србија сите страни да се воздржат од политизирање и инструментализирање на смртта на студентот ќе ја запре машинеријата што е ставена во движење. А што се однесува до системското „решение“ за она што министерот го нарекува претворање на високото образование во „платформа за политичко дејствување на дел од академската елита“, веројатно никој не може да замисли дека тоа ќе биде развиено во консултација со некого. Особено кога може да се претстави дека брзината е во интерес на безбедноста на „нашите деца“.
