Што е на маса како опција за проширување на ЕУ кон Западен Балкан
САРА НИКОЛИЌ
Војната во Украина промени многу околности во Европа, а меѓу другото, послужи како катализатор за преиспитување на моделот на проширување на Европската Унија (ЕУ). Не се сите формализирани на ист начин, ниту се јасно разграничени, туку најчесто се водени од слична логика за да им се овозможи на кандидатите да учествуваат во процесите на ЕУ пред полноправно членство. Сепак, иако овие концепти често се споменуваат, се поставува прашањето за нивната примена во пракса, бидејќи е потребна едногласност на земјите-членки за да се усвои каков било пристап, како и согласност од земјите-кандидатки. Клучно прашање во дискусиите за процесот на проширување на ЕУ е откажувањето од правото на вето од страна на идните членки, што е карактеристично за секоја држава на Европската Унија.
Прашањето за проширување, патем, формално е поддржано на ниво на целата Европска Унија, но отпорот кон предлозите за забрзан пристап е сè уште видлив. Претседателката на Европската комисија, Урсула фон дер Лајен, веќе јавно го отфрли барањето на украинскиот претседател Володимир Зеленски Украина да стане членка на ЕУ до 2027 година. Таа истакна дека во моментов е „невозможно да се одреди конкретен датум за пристапување“, додека Унгарија останува еден од главните противници на забрзаниот пристап на земјата.
И покрај отпорот и бројните отворени прашања, дебатите за можно делумно или условно членство во голема мера го привлекоа вниманието на другите кандидати за членство, особено земјите од Западен Балкан. Во овој поглед, албанскиот премиер Еди Рама и српскиот претседател Александар Вучиќ неодамна ја изразија својата подготвеност да прифатат форма на ограничено членство во ЕУ – без право на глас, вето и претставување во Европската комисија. Што точно е на маса кога станува збор за моделите на проширување и како функционираат најчесто споменуваните пристапи – фазно, делумно и таканареченото „обратно“ членство?
КОЈА Е ИДЕЈАТА ЗА ФАЗЕН ПРИСТАП? Моделот на фазен пристап кон ЕУ е концептот на постепено вклучување на земјите кандидати во структурите на Европската Унија пред да станат полноправни членки. Целта е да се забрза и олесни процесот на проширување, особено за земјите кои сè уште не се целосно подготвени за членство, а во исто време да се одржи контролата и усогласеноста со законодавството на ЕУ. Милош Павковиќ, истражувач и стратешки директор во Центарот за европски политики (CEP), вели дека моделот на фазен пристап е идеја што CEP ја развил во соработка со Центарот за европски политички студии од Брисел, кој има експертиза во областа на правото на ЕУ, уште во 2021 година.
– Идејата беше да се премости постоечкиот јаз меѓу земјите-членки и кандидатите, односно проблемите што беа очигледни во тој момент. Процесот на проширување многу забави, додека социјалните и економските разлики меѓу кандидатите и разликите во нивото на напредок во процесот на проширување растеа. Целта беше да се забрза процесот на проширување, а беше предложена и постепена интеграција на кандидатите пред полноправно членство, што би подразбирало учество во одредени институции и програми на ЕУ – вели Павковиќ.
Војната во Украина промени многу околности во Европа и, меѓу другото, послужи како катализатор за преиспитување на моделот на проширување на Европската Унија (ЕУ).
– Втората компонента беше финансиската поддршка, односно зголемувањето на претпристапните средства што би биле тесно поврзани со самиот процес на реформи, што Европската комисија веќе го направи до одреден степен со ИПА фондовите – посочува Павковиќ.
На прашањето што се променило од 2021 година, кога првично беше презентирана идејата, Павковиќ одговара дека овој модел потоа бил пречекан со многу скептицизам. Најчесто, додава тој, се вели дека е одличен во теорија, иако е тешко да се спроведе во пракса.
„Општо земено, имаше такво расположение меѓу земјите-членки. Сепак, со почетокот на војната во Украина, работите брзо се менуваат и постои отворена дискусија за различни модели за тоа како да се доближи Западен Балкан, а сега и источните земји Молдавија, Украина и Грузија, до ЕУ. Во овој контекст, беше земен предвид нашиот модел на постепено пристапување“, објаснува тој.
ЧЛЕНСТВО БЕЗ ПРАВО НА ВЕТО Потенцијалното членство со ограничување на правото на вето често се споменува во јавноста. Павковиќ вели дека оваа идеја била дел од првичниот предлог на CEP, но забележува дека би било правно неизводливо целосно да се укине тоа право за една држава, бидејќи тоа не е во согласност со договорите на ЕУ.
Потенцијалното членство со ограничување на првото вето често се споменува во јавноста. Павковиќ вели дека оваа идеја била дел од првичниот предлог на CEP, но сепак, тој забележува дека би било правно неизводливо целосно да се укине тоа право за една држава, бидејќи тоа не е во согласност со договорите на ЕУ.
ШТО ПОДРАЗБИРА МОДЕЛОТ НА „ОБРАТНО“ ЧЛЕНСТВО? Како и моделот со фазно воведување, „обратното“ членство подразбира постепеност. Но, тие се разликуваат по редослед: во фазниот модел, интеграцијата претходи на членството, додека во „обратниот“ модел, членството доаѓа прво, додека целосните права се воведуваат подоцна. Идејата за „обратно членство“ или „постепено“ членство, имено, подразбира две фази за идните членки: првата вклучува членство и интеграција, а втората постепено проширување на правата и обврските на таа членка. Овој пристап најчесто се споменува во контекст на Украина, која ја изрази својата амбиција да стане членка на ЕУ што е можно поскоро. Во овој поглед, беше разгледана можноста за добивање статус на членка со ограничени права, кој постепено би се проширувал како што напредуваат реформите и усогласувањето со правото на ЕУ.
Патем, на вечера во Брисел, шефот на кабинетот на претседателот на Европската комисија, Бјорн Зајберт, им презентираше на амбасадорите на земјите-членки на ЕУ три сценарија за продолжување на процесот на прием на нови членки, вклучително и „обратно“ членство. Таа идеја, според извори од РСЕ, веднаш била отфрлена од огромното мнозинство членки на ЕУ.
„Таа идеја неодамна беше предложена и дискутирана во кругови во Брисел, првенствено во контекст на Украина, но немаме епилог. Тоа е целосно обратен концепт на проширување и сум многу скептичен дека е изводлив и дека постои консензус меѓу земјите-членки за толку голем чекор. Идејата се споменува, но се сомневам дека е дел од посериозни размислувања. Фазното пристапување, односно постепениот пристап, има многу пореални шанси за влегување во политиката на проширување“, истакнува Павковиќ.
ШТО Е СО ИДЕЈАТА ЗА ДЕЛУМНО ЧЛЕНСТВО? Во моментов, можеби најчестото прашање во дискусиите за процесот на проширување на ЕУ е откажувањето на идните членки од правото на вето, својствено за секоја држава на ЕУ. Таа идеја неодамна ја поддржаа Вучиќ и Рама, кои во заеднички авторски текст за германскиот FAZ предложија земјите-кандидатки да добијат пристап до Единствениот пазар на ЕУ и Шенген зоната наместо полноправно членство во Унијата. А тоа би значело, меѓу другото, дека Србија и Албанија нема да имаат право на вето при донесување одлуки, ниту членовите на Европскиот парламент, ниту членовите на Европската комисија. Фокусот, според тоа, би бил на економската интеграција.
„Вучиќ и Рама презентираа два предлози. Првиот беше членство без право на вето, еден вид ограничено членство. Сепак, трајното повлекување на правото на вето не е изводливо, бидејќи тоа би претставувало членка од втор ред, а договорите не го дозволуваат тоа. Подоцна, беше презентиран предлог Србија и Албанија да добијат пристап до единствениот пазар на ЕУ и Шенген, што во принцип не е невозможно, но би претставувало преседан. Постојат примери како Швајцарија, Норвешка и Исланд, иако тие се економски многу развиени земји со високи стандарди за владеење на правото. Ако го достигнеме тоа ниво, тогаш тоа би значело дека сме подготвени за полноправно членство“, вели Павковиќ.
Павковиќ додава дека нема смисла да се разгледува таков модел, кога можеме да добиеме пристап до единствениот пазар на високо ниво. Затоа, смета тој, моделот на фазен пристап е можеби најреален.
„Тој е сеопфатен и ги зема предвид сите фактори и процесот на реформи на Балканот, мислењата и желбите на членките на ЕУ. Покрај тоа, тој е правно изводлив и базиран на договори“, заклучува Павковиќ за НИН.
Инаку, според изворите на РСЕ/РЛ, првото сценарио што им беше презентирано на амбасадорите на земјите-членки на ЕУ во Брисел имплицираше статус кво и задржување на постојните правила и членство во ЕУ врз основа на заслуги, додека второто сценарио вклучуваше систематска и постепена интеграција во одредени европски политики, во согласност со напредокот што го постигнаа државите. Според РСЕ, некои членки не го отфрлија веднаш второто сценарио, наведувајќи дека би биле подготвени да ја разгледаат можноста да им дадат пристап на идните членки на ЕУ до одредени водечки проекти, како што се енергетиката или Единствената зона за плаќања во евра (СЕПА).
Се додава дека бил дискутиран и пристапот до Единствената зона за плаќања во евра (СЕПА), во која некои земји од Западен Балкан веќе се членки иако не се членки на ЕУ. Албанија и Црна Гора се приклучија на географскиот опсег на СЕПА во ноември 2024 година, Северна Македонија во март, а Србија во мај 2025 година, додека целосна оперативна подготвеност на банките се очекува до мај оваа година. Сепак, беше наведено дека моделот на постепено членство би бил помалку поволен за Црна Гора бидејќи таа со години е ангажирана и најмногу напредувала на Западен Балкан во сложениот процес на интеграција со цел полноправно членство.
Сепак, другите земји што заостануваат зад Црна Гора во процесот на пристапување би имале можност да го прекинат ќорсокакот. Исто така, беше наведено дека европската комесарка Марта Кос силно го поддржува алтернативниот прием на идните членки, но нема целосна поддршка од Европската комисија. Нејзината шефица, Фон дер Лајен, според сознанијата на РСЕ, би ја поддржала таа идеја доколку земјите-членки застанат зад неа.
(легендата е на Глобус)
