Предвремените избори во оваа земја само ги усложнија политичките односи во земјата
ВЛАДАН МАРЈАНОВИЌ
Обидот на премиерката Мета Фредериксен да ја искористи јавната поддршка за нејзиното решително противење на американскиот претседател на крајот не се исплатеше – но таа може да остане на чело на владата! И по Мета – Мета? Може да биде, но не мора да значи.
Еден ден откако нејзината Социјалдемократска партија го постигна најлошиот резултат од 1903 година на предвремените парламентарни избори (да, од времето мајскиот државен удар во Србија или нашето Илинденско востание), данската премиерка Мете Фредериксен во средата ја поднесе својата оставка до номиналниот шеф на државата, кралот Фредерик. Сега, до формирањето на новата влада, таа ја извршува оваа должност само во технички мандат. Но, тенденциозно извлечените податоци од претходната реченица не објаснуваат половина од приказната – и секако не само затоа што оставката не беше принудена, туку е вообичаен дел од постизборната постапка што им претходи на консултациите за формирање на нов кабинет.
Благодарение на фрагментацијата на данската политичка сцена – во новиот Фолкетинг ќе има 12 партии – социјалдемократите (со пословично висока излезност од близу 84 проценти) сепак завршија како најсилна партија, со 21,9 проценти од гласовите и речиси двојно повеќе освоени мандати (38 во парламентот со 179 члена) од второпласираната партија Зелена левица (11,6 проценти и 20 мандати), оставајќи ја водечката сила од десната страна на политичкиот спектар далеку зад себе. Венстре, централно-десничарска партија, соодветно, имаше и најлош резултат во последните сто години, завршувајќи со 10,1 процент и 18 пратенички места.
Само што, повторно, ништо од горенаведеното сè уште не објаснува како стојат работите, пред сè, кој ќе ја формира новата влада по изборите, кои во овој момент воопшто не мораше да се одржат. И немаше да има такво нешто во овој мандат ако Фредериксен не сакаше да профитира од порастот на популарноста што се случи откако таа решително се спротивстави на Доналд Трамп кога тој почна агресивно да се залага за анексија кон Америка, па дури и за воена окупација на Гренланд, полуавтономна територија под дански суверенитет. Сепак, не е дека Данците не го ценат однесувањето на премиерот во ситуација што предизвика шок и неверица кај целата нација; поентата е едноставно дека кога одлучуваа за кого да гласаат, гласачите првенствено се водеа од внатрешни, претежно социо-економски проблеми.
За да се разбере ситуацијата создадена по овие избори, потребно е да се вратат барем неколку чекори назад и да се почне од истакнувањето дека во Данска, на старомоден начин, партиите генерално сè уште се класифицирани во два големи блока: црвена/левица и сина/десница. Таа поделба, сепак, не е фиксирана: владите знаат дека, кога е потребно, има партии од двете страни истовремено. Така, во оваа партија во заминување – втора по ред предводена од Фредериксен – покрај своите социјалдемократи, ги имаше и Венстре и Умерени, со тоа што вторите не припаѓаат на ниту еден од двата блока, намерно позиционирајќи се меѓу нив. И токму умерените сега имаат можност да бидат таканаречените „крал-мејкери“ – тој политички актер кој, иако помал од водечките конкуренти, одлучува во чии раце на крајот ќе падне моќта: и црвениот и синиот блок не го обезбедија потребното мнозинство за формирање влада (првиот доби 84, а вториот 77 места), па 14-те мандати на оваа партија сега имаат вредност поголема од номиналната.
Лидерот на Модерат, поранешниот премиер Ларс Локе Расмусен – кој инсистира дека нема амбиции да се врати на чело на владата – ја искористи позицијата во која се најдоа за веднаш да ги повика водечките партии од левиот и десниот блок да ги остават настрана традиционалните соперништва и личните непријателства и да се обединат околу заедничка цел за доброто на земјата. Но, првиот човек на Венстра, Тролс Лунд Поулсен, не сака повторно да се приклучи на владата со социјалдемократите, па затоа го моли Расмусен да премине на сината страна и на тој начин да овозможи формирање влада во која партиите од десницата би го формирале мнозинството, без да биде оптоварен со фактот дека десничарскиот блок недвосмислено ги загуби изборите.
Ситуацијата не е едноставна ниту на спротивната страна. Бидејќи, и покрај мизерниот резултат на социјалдемократите, црвениот блок освои повеќе места вкупно од сините. Фредериксен има причина да инсистира дека таа и другите левичарски партии треба да ја формираат основата на новата влада. Но, изгледите таа да стане премиер по трет пат се комплицираат од третиот најсилен левоориентиран сојуз, Црвено-зелената алијанса (11 пратенички места), која инсистира дека новата влада формирана од левиот блок ќе треба да има несомнено левичарска агенда. Ова може да звучи како софистика, но не е: тоа е само израз на свест за тоа колку Фредериксен презеде од десницата во последните години, особено во однос на ригорозната (да не речам брутална) мигрантска политика. Црвено-зелената алијанса, згора на тоа, вели дека ако не е задоволна по ова прашање, нема ни да влезе во новиот кабинет. Сепак, бидејќи левиот блок нема апсолутно мнозинство и може да го постигне само со помош на партија која не е дел од него (најлогично, според тоа, Модерата), не е јасно како Алијансата замислува да се спроведе ова.
Само едно е сигурно – барем такви се моменталните очекувања во Данска – дека, поради сите споменати и неспоменати компликации, преговорите за формирање нова влада ќе бидат многу потешки и ќе траат подолго отколку по изборите во 2022 година, кога рамнотежата на силите беше многу поедноставна, но борбата сепак траеше 42 дена. Затоа, Фредериксен би можела исто толку лесно замисливо да остане на премиерската позиција, или да остане без неа. Само што одговорот на тоа кој од тие две опции ќе мора да почека долго време.
