ДАНИЕЛ СМИЛОВ
Иронијата е во тоа што нашите ослободители од отоманската власт до ден денес не ја добиле слободата сами. Дури и сега, тие империјално се обидуваат да ја наметнат својата неслобода врз другите народи
Една од непријатностите на 3 март како бугарски национален празник на ослободувањето е тоа што го поставува прашањето за односот меѓу Русија и слободата. А овој однос е проблематичен и историски болен. Иронијата е во тоа што нашите ослободители од отоманската власт до ден денес не ја добиле слободата сами. Дури и сега, тие империјално се обидуваат да ја наметнат својата неслобода врз другите народи, како што покажува крвавата освојувачка војна против Украина.
СЛОБОДАТА Е МОЖНА ВО РУСИЈА Погребот на Навални во Москва и неговата саможртва при враќањето во Русија по обидот за труење станаа симбол на модерната борба на оваа земја за сопствена слобода. Битката е нееднаква – од десет милиони московјани, импресивен, но сепак доста мал дел собра храброст да го испрати својот херој за последен пат. Сепак, бројките не се толку важни во овој случај. И Левски, и Ботев, и Бенковски добро знаеја дека со своите соучесници – без разлика колку биле бројни или малку одредите, комитетите и бунтовничките окрузи – нема да ја соборат Отоманската империја. Но, тие сметаа на нивната саможртва да им дадат храброст на сите Бугари да не се плашат да бидат слободни. Истото важи и за Навални – и тој и луѓето што го поддржуваат еден ден ќе бидат доказ дека слободата во Русија е можна и заслужена.
Во руската историја постојат три епизоди во кои огромната земја се приближила до слободата: реформите на Александар II, обидите за создавање уставна држава од Столипин до Керенски (1905-1917) и владеењето на Борис Елцин во 1990-тите врз основа на уставот од 1993 година. Овие три епизоди беа проследени со тешки периоди на недостаток на слобода и авторитарно-тоталитаристичка реакција – Александар III, комунизмот и путинизмот – кои речиси целосно ги избришаа освојувањата на нивните претходници.
АЛЕКСАНАР ВТОРИ ГО УКИНА КМЕТСТВОТО Бугарија има среќа што е создадена како модерна држава за време на Александар II – кој стави крај на кметството (вид ропство) во 1861 година и го модернизираше рускиот правосуден систем со низа реформи. Либералниот и демократски Трновски Устав стана можен не само поради слободното размислување на учесниците во Уставотворното собрание, туку и затоа што Александар II сакаше да експериментира со нешто како устав во самата Русија во тоа време. А тогаш Русија сè уште беше целосно автократска – т.е. апсолутна монархија (нешто како Саудиска Арабија денес). Идејата за уставни ограничувања на моќта на автократот, а да не ги спомнуваме идеите за демократско претставување и парламентаризам, беа далечни за Русите. Бугарија – како и другите новосоздадени балкански држави пред неа – стана уставна лабораторија за Русија, каде што новите, европски идеи од либералниот 19 век беа тестирани во реално време.
Александар II бил убиен од анархисти на почетокот на март 1881 година. Неговиот син, Александар III, направил „конзервативен пресврт“ и до 1905 година Русија престанала да експериментира со политички слободи и конституционализам. Во април 1881 година, Трновскиот устав бил суспендиран и Русија почнала да прави многу сериозни обиди да го претвори кревкото бугарско кнежевство во трансдунавска покраина. Ова, овие обиди не успеале, им го должиме на луѓе како Стефан Стамболов и Захари Стојанов, но најмногу на согласноста на европските големи сили, кои не сакале да дозволат Русија да стигне до теснецот. Ова довело до парадоксот Велика Британија да го брани обединувањето на Бугарија во 1885 година против отвореното несогласување и протестите на Русија, што исто така довело до абдикација на Александар Батенберг.
ПОФАЛБА НА ДИКТАТУРАТА Во јануари 1881 година почина Фјодор Достоевски, големиот гениј на руската литература – кој од борец против автократијата и егзил стана еден од идеолозите на неограничената монархиска моќ. Во својата книга „Генијот и неговиот ментор“, Цветан Стојанов прекрасно го опишува односот помеѓу Достоевски и главниот обвинител Константин Побеностцев – водечка фигура на ултраконзервативците во Русија и учител, ментор и сив кардинал на Александар III. Достоевски не успеа да види како идеите на неговиот „ментор“ Побеностцев процветаа во времето на Александар III. Но, самиот Достоевски стана критичар на либералните реформи на Александар II и во своите романи го наметна идеалот за спонтан љубовен однос помеѓу автократот (таткото) и народот (детето). Односот меѓу нив не треба да биде посредуван од формалните процедури на демократското претставување и конституционализмот, туку треба да се темели на Христовата, христијанска љубов кон ближниот, веруваше тој. Достоевски никогаш не го напишал својот последен роман, каде што позитивната идеја за односот меѓу царот и народот требало да се развие во конзервативен дух преку ликот на Алјоша од „Браќата Карамазови“.
И добро е што не е напишано, бидејќи оваа утописка идеја всушност не е ништо повеќе од пофалба на диктатурата: љубовта на диктаторот кон својот народ, како и љубовта на народот кон диктаторот, го „оправдуваат“ газењето на сите видови индивидуални права и слободи – од погромите против Евреите во времето на Александар III, преку Ленин и Сталин, до протерувањето на опозицијата од страна на Путин. Претстојните претседателски избори во Русија, од оваа гледна точка, не значат демократски избор на водачот на земјата, туку демонстрација на „љубовта“ на народот кон водачот.
БЕЗ СЛОБОДА НЕМА ЉУБОВ Недостатокот на внатрешна слобода во Русија станува особено опасен кога се комбинира со империјалниот извоз на неслобода. Разговаравме за тоа како Бугарија тесно избегна директна руска окупација и инкорпорирање во империјата по 1881 година. Но, среќата не беше секогаш на наша страна, а по 1944 година експанзијата на СССР во Источна Европа беше комбинирана со наметнување на тоталитарни режими од болшевички тип. И додека секогаш ќе имаме причина да го славиме Александар II како Цар Ослободител (и на Бугарите), славењето на Црвената армија како „ослободител“ е целосен апсурд – таа беше едноставно глобален носител на неслобода. Како што покажува филмот „Неслобода“ на Звјагинцев, сепак, љубовта без слобода не е можна. Достоевски е брилијантен писател затоа што, и покрај неговите конзервативни тенденции кон автократија, тој беше добро свесен за парадоксот на присилното производство на љубов.
Современите диктатури, со нивната технолошка контрола врз масовните медиуми, се во добра позиција да произведат „спонтана љубов“ меѓу населението. Од Хитлер и Гебелс до денес, пропагандата на „автократија“ – неограничена моќ – може да произведе слики од масовна популарна љубов. Но, зад оваа лага лежи и неслобода и грда и прозаична несаканост. Бидејќи патриотските и националистичките емоции што диктаторските режими обично ги поттикнуваат секогаш завршуваат во крвави авантури и конфликти на омраза.
СЛОБОДАТА Е УНИВЕРЗАЛНА ЉУБОВ Дали 3 март ќе остане наш главен национален празник е бугарско прашање. Но, ако овој празник се зачува, тој треба да биде сериозна причина да се размисли за вредноста на слободата. Бидејќи во нашиот случај, нашите ослободители од 19 век денес живеат во неслобода. Всушност, тие живееле така и тогаш (и покрај надежите во времето на Александар II). И затоа зборовите на Левски (според неговиот прв биограф Захари Стојанов) дека по ослободувањето на Бугарија ќе оди да ја ослободи Русија воопшто не звучат апсурдно.
Слободата, како и љубовта, се сè уште универзални, а не локални вредности.
(авторот пишува за Дојче веле на бугарски)
