Новинарот на BBC Слободан Маричиќ ги гледаше и хрватскиот филм „Генерал“ и српскиот „Ѓенерал“ кои се разликуваат само по една буква во насловот и се обидува да одговори на што сакале да не научат авторите
Една буква ги разделува, а тие се толку различни.
Прво, „Генералот“ пристигна во хрватските кина уште во 2019 година, а „Ѓенералот“ ќе има допрва премиера во кината во Србија на почетокот на 2026 година. Едниот се занимава со животот на хрватскиот генерал Анте Готовина, првенствено преку војната во Хрватска за време на крвавиот распад на социјалистичка Југославија.
Вториот дава приказ на една воена година на четничкиот командант Драгољуб Дража Михаиловиќ од Втората светска војна.
Но, кои е смислата на делата? Ги гледав и двата и всушност, кога ќе размислам, не се толку различни.
Да одиме по ред.
ГЕНЕРАЛОТ Прво нежна, инспиративна и речиси топла музика, нешто како онаа од „Монтевидео, бог те видео“, потоа големиот натпис на најсилниот адут – Горан Вишњиќ. Не е мала работа што холивудскиот актер, кого целиот свет го виде во сериите „Итна помош“ и „Миротворец“, сега ја игра главната улога во филмот на Антун Врдољак – онаа на генералот Анте Готовина.
„Инспириран од романот на Ненад Иванковиќ „Ратник: Авантурите на генерало и вистинските настани од Татковинската војна“, се вели на почетокот.
И приказната почнува полека да се развива. Од документарни снимки од телевизиските вести кои известуваат дека Готовина е уапсен на Канарските Острови, на Тенерифе, преку снимки од него пред Меѓународниот кривичен трибунал за поранешна Југославија (МКТЈ), каде што му се судеше.
„Чесен суде, не сум виновен“, вели Готовина (вистинскиот, не Вишњиќ).
Во 1995 година, околу 200.000 Срби во долги конвои трактори и автомобили ги напуштија хрватските области Банија, Лика, Кордун и северна Далмација – од самопрогласената Република Српска Краина (РСК), за време на операцијата „Бура“, последната фаза од војната во Хрватска, чија армија потоа ја презеде контролата врз целата земја.
Според проценките на Обединетите нации, околу 190.000 Срби – хрватски државјани беа раселени од самопрогласената држава РСК – која дури и не беше признаена од официјален Белград – за време на војната.
Готовина беше осуден на 24 години затвор од страна на МКТЈ во прв степен за злосторства против човештвото, но таа казна подоцна беше променета и тој беше целосно ослободен.
Ивица Џикиќ, автор на книгата „Готовина – реалност и мит“, ми рече претходно дека оваа пресуда „денес се смета за меѓународен сертификат за чистотата на „Бура“ (името на операвијата).
„Иако пресудата не вели дека немало злосторства – напротив, тие се утврдени“, додаде тој.
Сега го прашувам како мисли за филмот?
„Многу површно и еднодимензионално прикажување на личност, со цел да се привлече што е можно повеќе публика“, одговара тој.
Ова, додава тој, не би било таков проблем доколку беше финансирано со приватни пари, а не како „некаков вид државен проект“, со поддршка на Хрватскиот аудиовизуелен центар и Хрватската радиотелевизија (ХРТ).
Но, ние трчаме како прле пред магаре.
Како изгледа тоа во пракса?
Започнува со сеќавањата на Готовина за неговата мајка, како меси леб покрај домашното огниште, но потоа таа умира, па тој, како момче, се обвинува себеси за нејзината смрт.
Потоа, како тинејџер, бил „влечен од морето“ и ја напуштил Хрватска.
Завршува во Легијата на странци, се бори во Сахара, но откако е ранет завршува во Јужна Америка како инструктор во специјалните сили.
И таму веќе гледаме важен дел од филмот – жените.
Или барем ставот на Готовина кон нив, бидејќи Би-Би-Си пишуваше за него уште во 2011 година како човек со „репутација на опасен војник со склоност кон убави жени“.
Шармантниот, елегантен и со очила Вишњиќ заведува убава Колумбијка, која станува негова сопруга и тие добиваат ќерка, но тој го напушта семејството за да се врати во Хрватска на почетокот на војната во 1990-тите, и покрај нивните загрижености.
„Разбираме, мораме“, му велат тие. „Војникот не оди во војна за да умре, туку за да победи“.
Претходно, во Аргентина, тој се среќава со тројца фини старци, хрватски емигранти, кои, со смирувачки тон во заднината, зборуваат за копнежот по татковина што не ја виделе со децении.
„Но, сега сè е во ред, ја имаме Хрватска“, велат тие.
Голем број симпатизери и лидери на Независната Држава Хрватска (НДХ) од Квинсленд – во која Евреи, Роми и Срби биле прогонувани и убивани во логори, како што е озлогласениот Јасеновац – завршиле во Јужна Америка по Втората светска војна.
Филмот не објаснува зошто старците во Аргентина се слатки.
А тука е и Готовина во Хрватска, тој се става на располагање на армијата.
Веднаш се споменува воено злосторство – убиството на 12 хрватски полицајци – во Борово сел во близина на Вуковар, граничен град кој прво бил уништен, а потоа окупиран за време на повеќемесечната опсада од страна на Југословенската народна армија (ЈНА) и паравоените единици.
Следеше масакрот кај Овчара, кога беа убиени повеќе од 260 луѓе, за што неколку офицери на ЈНА и членови на паравоената единица беа осудени пред Хашкиот трибунал и домашните судови.
Филмот не навлегува во овие детали, туку прикажува документарни снимки од бегалци, деца и стари лица, кои биле протерани од „четничките банди и југословенската армија“.
Следат повеќе или помалку слични сцени.
Готовина прво ги обучува војниците, потоа како строг, но фер командант, ги води во саботажни акции и битки, заробува непријателски војници и тенкови.
Кога не смислува воени стратегии, тој секогаш е на чело на колоната.
„Нема повеќе наредби за напад, само тргнете помене“, вели тој во одреден момент.
За време на паузите од војната, тој малку флертува со убава новинарка, дури и со девојка од војската која го информира дека станал генерал, или има емотивни средби со својот брат и сестра, со кои, со нежна музика во позадина, раскажува како „не ја заборавил својата мајка“.
„Тие сакаа да го направат национален херој без маана или недостаток“, вели Џикиќ.
За животот на Готовина навистина можат да се снимаат разни серии и филмови, тоа не е безвреден материјал, но под услов да не се оди со тезата дека тој е безгрешен светец.“
Непријателските војници се или неспособни – „се опиваат, па дремат“ – па ги креваат рамената пред тоа како Готовина и неговите луѓе ги надмудриле, или четници кои колеле и „работат само со ножеви“ или се како „глутница гладни волци“, па „треба да се искоренат“.
„Како ти е таа песна, Далеку?“ И сега, далеку зад нив (загинатите војници), некој плаче и тагува“, му вели Готовина на заробениот офицер на ЈНА.
„Овие деца се далеку од таму и никогаш нема да се вратат“.
Сето ова е на ист начин еднодимензионално и црно-бело, верува Џикиќ.
„Овие се добри, а овие се лоши, овој е херој и светец, а овие се криминалци и будали“.
Готовина секогаш се однесува кон затворениците со чест и ги почитува нивните права, толку многу што одбива да им го сруши шаторот и да ги остави незаштитени на студеното време.
„Ако некој некогаш ме зароби, би сакал тоа да си ти“, му вели неговиот војник.
Југославија исто така често се споменува, секогаш во негативен контекст.
„Бев партизан, борец за прв пат. Знаете ли што значи тоа?“, лут е заробениот офицер.
„Знам, партизаните го убија мојот дедо“, одговара хрватскиот војник.
Таа порака одговара на сегашниот став на Хрватска кон Втората светска војна, вели Ѓикиќ.
„Партизанските борби и победата на антифашистите се релативизираат, како и злото на НДХ и усташкото движење, со цел да се покаже дека партизаните не биле толку добри, а усташите не биле толку лоши“.
Сето ова, нагласува тој, трае долго и на сите нивоа – политичко, културно, социјално.
На крајот од филмот, хрватската армија го освојува Книн, главниот град на РСК.
„Кога ќе скршите осиното гнездо, и осите си заминуваат“, вели Готовина.
Акцијата „Бура“ е планирана на таков начин што ќе спречи одмазда врз српското население, бидејќи „не одиме за одмазда, туку за слобода“, истакнува тој.
Меѓутоа, додека српските цивили и борците на РСК ја напуштаат Хрватска во колона бегалци, проколнувајќи го официјален Белград и Србите по патот, Готовина е многу лут на „варварите и вандалите“ кои ја оскверавија „уредената воена акција“ со грабежи и убиства.
Три децении подоцна, речиси никој не беше повикан на одговорност за злосторствата извршени врз српското население за време на операцијата „Бура“.
„Дури и десничарските критичари не го пофалија особено „Генералот“, на сите им беше јасно дека тоа е некаков пропаганден филм, за кој Готовина не сноси никаква одговорност“, вели Џикиќ.
„Мислам дека и нему му беше непријатно гледајќи го филмот, иако е неоспорен херој во него“.
ЃЕНЕРАЛОТ Врз основа на првите кадри, јасно е дека Генералот е неколку пати послаб од Ѓенералот во однос на продукцијата.
Покрај градот Крагуевац, филмот беше финансиски поддржан од неколку четнички здруженија од Велика Британија, Австралија, САД, Канада, Српската национална одбрана од Чикаго и голем број поединци, а посебна благодарност, меѓу другите, доби и Српската армија.
Продукцијата, сценариото и режијата се потпишани од Милослав Самарџиќ.
Приказната ги следи четничките единици на Драгољуб Дража Михајловиќ во текот на 1943 година и нивните операции против „Златната дивизија на Германци и усташи“.
„Заснован на вистински настани“, се нагласува и овде.
Михајловиќ беше офицер на југословенската армија, водач на Југословенската армија во Татковината (ЈВуО) за време на Втората светска војна, а подоцна и министер на југословенската влада.
И четниците под водство на Михајловиќ и партизаните, предводени од Јосип Броз Тито, се спротивставија на германските сили, така што политичките разлики доведоа до конфликт меѓу двете движења, пишува Енциклопедија Британика.
Иако Михајловиќ беше симбол на отпор на почетокот, по воздржаната стратегија и извештаите за четничката соработка со окупаторите, насочени против партизаните – кои се залагаа за поагресивен пристап кон борбата – сојузниците ја пренасочуваат својата поддршка кон Тито, додаваат тие.
Злосторствата ги извршија германските војници, како и четниците и партизаните, напиша претходно Стивен Харт, предавач на одделот за воени студии на Британската кралска воена академија.
Четниците никогаш не беа идеолошки хомогени, бројни помали групи само декларативно го признаваа Михајловиќ како водач, но тие имаа заедничко „лојалност кон кралскиот авторитет и желба да ги зачуваат Србите како народ“, истакнува тој.
„За да ја постигнат оваа цел, четниците се обидоа да изградат етнички чиста Голема Србија со насилно „чистење“ на областа од Хрвати и муслимани“, пишува британскиот професор.
Такво нешто во филмот воопшто не постои.
Четниците се прикажани како храбри и чесни војници кои се борат само за слобода.
Нема никаква трага од, на пример, оние касапи и ножеви споменати во „Генерал“.
„Втората светска војна на екранот на југословенското и српското кино генерално ја пренесува поделбата помеѓу партизаните и четниците што постои до ден-денес“, вели Раде Ристановиќ, истражувач во Институтот за современа историја, за Би-Би-Си на српски јазик.
„Во најголем дел, ова се насилни филмови од политичка и идеолошка страна – порано тоа беше партизанска нарација, но од 1990-тите тие станаа зли луѓе од шумата кои дојдоа да горат и убиваат, додека другата страна е претставена со афирмативен тон.“
Веднаш на почетокот на филмот, ги гледаме четничките саботери како рушат мост, а потоа се фотографираат себеси како стапнуваат на знаме со нацистичка свастика на него.
„Бајина Башта е ослободена од Германците“, му велат на Михајловиќ, кој го игра Никола Ракочевиќ, а потоа пеат „среде планината Романија, се вее четничкото знаме“.
„Наскоро ќе им дојдат летачки пердуви на Швабите и усташите“, гордо истакнува еден од четниците.
Слични разговори во кои се споменува како „четниците ги совладале Хрватите“ – овој пат тие се претежно прикажани како изопачени и неспособни – се повторуваат неколку пати.
„Колку Срби убивте?“ му вика еден четник на заробен војник на НДХ.
„Јас не убив!“
„Кого и да прашам, никој не уби! А кој уби милион Срби?!“
Не можеме да зборуваме за милион убиени Срби, вели Ристановиќ.
Точниот број, нагласува тој, не е познат, но во изворите на комунистичките власти по Втората светска војна, вкупно се споменуваат повеќе од милион жртви на територијата на Југославија (1,7 милио0ни жртви официјално – н.з.). Најголемиот број Срби се меѓу нив, додава Ристановиќ.
Во меѓувреме, се појавуваат компликации.
Сојузниците, преку британскиот генерал Чарлс Армстронг, бараат од Дража четниците да ја уништат железничката пруга и мостот до Вишеград и да ја прекинат врската меѓу Белград и Сараево.
„Дали имаме сила за нешто такво“, одговара генералот Михаиловиќ, честопати со замислен поглед и цигара меѓу прстите, но четниците успеваат да го направат тоа.
Меѓутоа, кога четничката команда во придружба на Армстронг му дозволи на радиото Би-Би-Си да ја слушне веста за успешната операција, тие велат дека одговорни за сè – партизаните.
Британскиот генерал е изненаден и брза да побара објаснување.
Комунистите во тоа време кројат планови.
Извесен другар Чорт го убедува еден од командантите на муслиманските војници да премине на партизанската страна, велејќи му дека „Србите веќе се убедени“ и дека „супремацијата на Србите во Југославија не е добра“.
Ефендија го одбива, што го чинеше глава, бидејќи неговите луѓе го убиваат и стануваат комунисти.
„Нема повеќе „Хајл Хитлер“, туку „Да живее другарот Сталин“, им вели неговиот заменик на војниците.
„Го отфрлате овој поздрав и ќе поздравувате вака“, додава тој, заменувајќи ја кренатата десна рака на нацистот со партизанска тупаница на слепоочницата.
Префрлањето од една единица во друга на членови на различни нации и национални малцинства беше сосема нормално и се случуваше од првата до последната година од Втората светска војна, објаснува Ристановиќ.
„Тоа се случуваше не само со партизаните, туку во сите единици, вклучително и во Равногорското движење, а некои од нив неколку пати менуваа страна“, вели тој.
Во меѓувреме, членовите на НОБ постојано се критикуваат – „четниците се многу повоинствени против Швабите отколку комунистите, и покрај нашата пропаганда“, вели еден Британец – па дури и се обвинети за соработка со усташите.
Имало контакти меѓу властите на НДХ и командантите на НОБ, но нема доволно извори за тезата за соработка меѓу усташите и партизаните, нагласува Ристановиќ.
Според филмот, целта на партизаните е „само да дојдат на власт и да убиваат“.
„О, знаете што ќе правиме кога ќе стигнеме во Белград“, злокобно вели другарот Чорт.
„Рацете ќе ни бидат крвави не до лактите, туку до рамената“.
Во рамките на болшевичката комунистичка логика, се очекувало терор и репресија против класниот непријател, а по завршувањето на војната имало убиства не само во Белград, туку и во многу градови на Југославија, вели Ристановиќ.
Ова траело три месеци, по што репресијата била „институционализирана“, а точниот број на убиени во Белград не е познат, додава тој.
Сојузниците, во меѓувреме, постојано му поставуваат нови и сè потешки барања на Михаиловиќ.
Една од нив е четниците да го срушат мостот кај Алексинац, на железничката пруга помеѓу Белград и Солун, со цел да се спречи снабдувањето на германските сили во Грција, како и жестоко бранетиот мост на Ибар кај Полумир.
Сепак, Михаиловиќ се грижи за германска одмазда врз српското население.
Британскиот пратеник затоа се жали на сојузничката команда за „подмолната политика кон четниците“ и „методите што ги користат за да го смачкаат Михаиловиќ“.
„Тоа не е воена одлука, туку политичка – од војниците зависи да ја завршат задачата со што е можно помалку жртви“, вели Михаиловиќ, покажувајќи кон потенцијалните српски жртви.
„Вие сте добар Србин, но лош сојузник“, му вели Армстронг.
„Лош сојузник или слуга“, одговара Михаиловиќ.
Иако вели дека се согласува со ултиматумот, на крајот сепак одлучува да не го урне мостот.
Тоа, заклучи тој, беше она што сојузниците го бараа од него, без оглед на ситуацијата на фронтовите, само за да им помогнат на комунистите.
„Добро е што ја свртија тактиката“, заклучува Михаиловиќ, додавајќи дека „1943 година не беше одлучувачка“, но дека „1944 година сигурно ќе биде“.
По завршувањето на Втората светска војна, значаен дел од симпатизерите, четничките војводи и водачите на Равногорското движење избегаа од Југославија во Северна и Јужна Америка.
Михаиловиќ беше заробен и стрелан во 1946 година поради соработка со окупаторот.
Беше рехабилитиран во 2015 година пред белградскиот суд и правно се смета за неосуден.
Оправдувајќи ја одлуката за поништување на пресудата, Судот одлучуваше исклучиво за тоа дали Михаиловиќ имал фер и праведно судење, а не за фактот дали бил воен злосторник.
Општо земено, тој е прикажано без ниту една дамка.
Хмм, како да сум го видел тоа некаде и претходно.
(BBC)
