Хомер не го зборува јазикот на модерната демократија овде, но препознава еден од нејзините вековни политички факти: влада која се чувствува безбедна сè додека народот молчи, почнува да се плаши во моментот кога народот ќе престане да молчи
РАТОМИР ДАМЈАНОВИЌ
Повод за ова читање на Хомеровата „Одисеја“ е најновиот филм на Кристофер Нолан. Неговиот Одисеј е воин, но и уништувач (πτολίπορθος – „уништувач на градови“), херој обележан од последиците од војната, сопствените избори и нивната цена. Токму оваа промена – од митски херој во човек кој го носи товарот на сопствената историја – ја отвора можноста да се погледне „Одисеја“ од друг агол: не само како приказна за враќање, туку и како приказна за моќ.
ОД ГЕТЕ ДО АНГЕЛОПУЛОС „Секој го чита својот Хомер“, напишал Гете, осврнувајќи се на слободата на личното искуство и толкувањето на литературното дело. И навистина, херојот на Хомер постојано се трансформира низ вековите. Во „Улис“ на Џејмс Џојс, Одисеј станува Леополд Блум, обичен човек за кого величината повеќе не се мери со вонички подвизи, туку со способноста да се издржи секојдневниот живот. Со Никос Казанцакис, тој е вечен патник, за кого дури и враќањето не е доволно. Во телевизиската „Одисеја“ од 1968 година, со Беким Фехмиу во насловната улога, тој е човек со силна животна енергија, еротизам и копнеж по домот. Со Тео Ангелопулос, во „Погледот на Одисеј“, античкиот мотив станува патување низ Балканот и потрага по изгубен филм, сеќавање и историја.
Различните толкувања на „Одисеја“, сепак, доаѓаат од истото хомерско потекло – од приказната за враќањето во Итака. Во последните песнопенија на „Одисеја“, се случува радикален жанровски и структурен рез. Текстот е трансформиран во првокласен политички трилер. Митолошките чудовишта се повлекуваат, а борбата за моќ, имот, наследство, заговори, страв од губење на моќта и казната, прашањето за легитимитетот доаѓаат до израз.
ВРАЌАЊЕ КОН ОРИГИНАЛОТ Затоа е интересно да се вратиме на Хомер точно таму каде што обично се смета дека завршила „Одисејата“. Ова отвора можност за политичко читање на финалето: што ако ги сметаме последните песни како приказна за узурпацијата на моќта, нејзиното зачувување и насилното враќање?
Одисеј слетува на Итака сè уште не знаејќи го обемот на она што се случило. Атена му открива дека неговиот дом и имот се преплавени од додворувачи кои со години го трошат неговото богатство, притискајќи ја Пенелопа и обидувајќи се да го претворат политичкиот вакуум во свое владеење. Од тој момент неговото враќање престанува да биде само враќање – станува политичка операција.
СТРАТЕГИЈАТА „НИКОЈ“ КАКО ОРУЖЈЕ ЗА ПРЕЖИВУВАЊЕ
Набљудувањето на внатрешната структурна симетрија во рамките на епот ни открива дека Одисеј во Итака не импровизира, туку применува идентичен, претходно тестиран модел на технологија за преживување и измама од пештерата на Киклопите. Влегувајќи во сопствениот замок, Одисеј е пројавен како никој и ништо (Оутис), преправен како обичен бездомник и просјак, исто како што во пештерата на Полифем го избришал сопственото кралско име за да преживее под ударот на суровата, варварска сила.
Овие два простора – пештерата и замокот – делат идентична динамика на цинично насилство и изопачено гостопримство. Киклопот Полифем брутално го гази космичкиот закон на ксенијата (светоста на гостинот), цинично ветувајќи му на Одисеј „подарок од гостинот“ – дека ќе го изеде последен, откако ќе ги проголта своите придружници. На идентичен начин, бесењето и суровоста на додворувачите во салата кулминираат во целосно распаѓање на традицијата: тие бездушно се потсмеваат на маскираниот крал, го стрелаат со шал, му се смеат и му ја ставаат ногата за да падне, претворајќи го дворот на владетелот во зона на целосно беззаконие. Тој трпи навреди, тепања и исмејувања на сопствениот двор затоа што знае дека моменталната гордост може да биде поскапа од трпението.
Оттука започнува трилер структурата на завршните песни. Одисеј повеќе не е романтичен повратник. Тој е стратег кој мора да ја врати моќта во просторот во кој таа во меѓувреме стекнала други господари. Неговото враќање е тајно, постепено и пресметано.
УЛОГАТА НА АНТИНОЈ Во центарот на таа политичка приказна е Антиној. Хомер не ги остава своите намери двосмислени: тој е оној кој „во својата душа сакал сам да владее со плодната и цветна Итака“.
Затоа, Антиној планира не само да ја освои Пенелопа. Тој планира да го отстрани Телемах пред да добие доволно сила за да го заземе своето заслужено место. Поважно е што Антиној се плаши од народот. Тој знае дека границите се преминати и дека народот може да се сврти против додворувачите: „Затоа што народот повеќе не е на наша страна / кога ќе чуе за целото наше насилство. / Можеби народот нема да ни наштети, / но ќе нè протера од нашата земја, / па ќе мора да се преселиме во странство.“ Хомер не го зборува јазикот на модерната демократија овде, но препознава еден од нејзините вековни политички факти: влада која се чувствува безбедна сè додека народот молчи, почнува да се плаши во моментот кога народот ќе престане да молчи.
Затоа Антиној е повеќе од само хомерски негативец. Тој е тип на авторитет. Околу него се собираат полтрони и себични луѓе, луѓе кои имаат корист од редот што го воспоставиле. Узурпираната моќ не преживува само со моќта на узурпаторот. ѝ требаат луѓе кои ќе ѝ служат, ќе ја оправдаат или ќе ја прифатат како неизбежна. Најопасниот момент доаѓа кога она што започна како насилство почнува да изгледа како нормалност.
ТРОЈАНСКИОТ КОЊ – ЛАКОТ НА ОДИСЕЈ Во оваа смисла, улогата на Пенелопа е исто така интересна. (Во средно училиште во Лоренс, Масачусетс, САД, „Одисеја“ беше отстранета од наставната програма во 2020 година. Насилството на Одисеј беше наведено како контроверзно, како и дваесетгодишната верност на Пенелопа, која беше протолкувана како можен „погрешен“ модел за млади девојки). Нејзината очигледна пасивност (ткаење и кинење на платното за Лаерт) станува форма на отпор. Кога подоцна поставува задача со лакот на Одисеј, нејзината стратегија се пресекува со неговата. Не е случајно што во моментот на изборот на лакот, се покажува дека предметот на натпреварот е во исто време инструмент за признавање на вистинскиот владетел.
Затоа, лакот може да се смета за еден вид втор тројански коњ. Тројанците го прифаќаат коњот како знак на победа и подарок, не сфаќајќи дека во неговата внатрешност лежи средството за нивно уништување. Додворувачите го прифаќаат натпреварот со поклонување како потврда на сопствената сила, не сфаќајќи дека се согласиле на услов според кој нивната демонстрација може да стане средство за нивниот пад.
Потоа доаѓа салата и една од најсуровите сцени во целата „Одисеја“. Одисеј го открива идентитетот и започнува колежот. Но, дури и таму, Хомер не нуди едноставна приказна за правдата што конечно пристигнала. Правдата на Одисеј е лична, кралска и насилна.
ФЕНОМЕНОТ НА ИДЕОЛОШКИТЕ СЛУГИ Во последните пеења, дворот на Итака станува сцена на болен процес на политичка лустрација и сурова одмазда. Говорите на слугите и дворјаните кои им служеле на додворувачите несомнено наликуваат на реториката на идеолошките соработници од сите историски епохи. Оправдувањето „Бев принуден со сила“ е универзален штит на опортунизмот и конформизмот во време на превирања. Слугите си ги мијат рацете и си ја мијат совеста тврдејќи дека само му служеле на сегашниот апарат, ги читале властите, дека такво било времето и дека нема грев од нивна страна затоа што, наводно, немале избор.
Одисеј спроведува ладна, пресметана селекција на вината што не дозволува амнестија и изговори за „виновни времиња“. Свештеникот Леод е погубен без милост и покрај молитвите на колена; неговата духовна и пророчка позиција значела идеолошка легитимација на узурпаторот и согласност за тиранија. Од друга страна, пејачот Фемија е поштеден благодарение на интервенцијата на Телемах. Фемије е хроничарката која ќе го преведе масакрот во салата во официјална дворска историја, ќе ја оправда суровоста на реставрацијата пред народот и ќе се погрижи приказната за победата на кралот да стане нов државен мит.
СПРОВЕДУВАЊЕ НА МИТОТ НА БОГОВИТЕ Префрлен во наше време, овој хомерски крик станува соголена филозофија на историјата. Човекот во борбата за опстанок никогаш не е целосно автономен; секогаш постои некоја повисока, помоќна и невидлива геополитичка сила (без разлика дали се тоа олимписките богови или современите центри на моќ) која ги влече конците во сенките и го одредува конечниот исход на настаните.
Од едната страна стои надворешната сила – митскиот Киклоп, како персонификација на слепа, сурова и немилосрдна надворешна сила, империјален притисок кој не признава закони или цивилизациски размислувања, туку работи според чистото владеење на посилниот, заканувајќи се да го проголта суверенитетот на мала заедница. Од друга страна, во симетрична дослух со него, се раѓа внатрешен непријател – Антиној, домашен диктатор, моќнољубив узурпатор и тиранин.
Овие двајца двигатели, надворешни и внатрешни, Киклоп и Антиној, ја формираат вечната историска наковална на која страдаат човекот и неговото право на праведен поредок. На самиот крај, Хомер не остава илузии: мирот што ни го нудат боговите не е плод на правда или катарза, туку наметнат, привремен декрет одозгора што само го замрзнува конфликтот до некоја следна песна, некој нов историски циклус и некој нов, неизбежен колеж.
Говорот на Киклопот е олицетворение на говорот на закана и сила, помножен со ехото на пештерата од која доаѓа. Реториката на Антиној, страсна, груба и зла, одговара на предаторската психологија на друштвото што го следи. Без отпор, таа ги апсорбира зборовите на Антиној за завист и алчност, одмазда и омраза. Исто толку лесно, кога ќе дојде тој час, тој го предава водачот и ја префрла целата вина на Антиној (читај: на господарот), криејќи го своето соучесништво и злодела зад својата улога.
Епските разбојници кои „не ги следат човечките прекори“, „кучиња“, Евримах („полн со страв во душата“), Амфин, Агијај, Антиној, сите оние кои „направиле многу беззаконија во куќата, многу на полето“, вклучувајќи ги и оние кои „истурале срам врз сите и кои спиеле со додворувачи“ мора да бидат елиминирани. Киклопот Полифем, оној кој „вежба сам во злото“, претставува олицетворение на монструозното во човечката природа. Антиној, кој „во својата душа сакал да владее со Итака, плодна и цветна во својата душа“, е олицетворение на монструозната тиранија во човечката природа.
Тие ја делат моќта и авторитетот. Тие го спречуваат херојот гласно да го изговори своето име, го замолуваат да „го вкуси слаткиот и меден лотос“ и „да го заборави враќањето дома“, да ја прифати клетвата на Кирк и да се откаже од човечката форма, да се задоволи со желади и заборав. Или да ја прифати примамливата понуда, дека патот до Итака води низ цревата на циклопите.
Антин, кој мора веднаш да дејствува во конкретни околности, точно го детектира стравот од народниот гнев и евентуалното прогонство и затоа ја проектира ликвидацијата на Телемах како неопходен превентивен удар. Отстранувањето на легитимен наследник пред да може институционално да го мобилизира народниот отпор е макијавелистички прагматизам во својата архетипска форма.
Истиот овој модел на политички авторитет – несигурен во сопствениот легитимитет, зависен од страв, елиминирање на противниците и контрола на околината – ќе биде препознаен многу подоцна во Шекспировите „Макбет“ и „Ричард III“. Антиној, Макбет и Ричард III припаѓаат на различни времиња, но тие делат еден архетипски проблем: владата која не е сигурна во својата легитимност сè повеќе зависи од стравот, елиминирањето на противниците и контролата на оние околу неа. Кај Хомер, тој сè уште не е теорија или трагедија на владата: тој е самата практика на владата, прикажана во нејзиното создавање и распуштање; кај Макијавели таа станува предмет на политичко мислење, а кај Шекспир длабока трагедија на легитимитетот, совеста и цената на моќта.
Тогаш Антиној го добива своето вистинско значење. Тој не е само човек кој сака да владее, туку да го востоличи своето владеење како прифатлива држава. Узурпацијата не се потпира само на сила; таа опстојува дури и кога луѓето се навикнуваат на неа. Она што беше привремено почнува да изгледа трајно, она што беше нелегално – вообичаено, а насилството – како навидум легитимен поредок. Во одреден момент стравот повеќе не е средство за моќ – тој станува состојба на свест.
Ова е можеби најмодерниот политички нерв на „Одисеја“. Итака е простор каде што се судираат законот и силата, сеќавањето и заборавањето, легитимитетот и фактот, авторитетот и согласноста. Хомер покажува како се присвојува моќта, како се формираат интересни групи околу неа, како узурпаторот се плаши од народот и што е спремен да направи за да го зачува. И кога ќе го отстраниме Одисеј од таа приказна како митски херој кој го решава политичкиот конфликт со своето враќање, суштинското прашање што го претставува лакот помеѓу античкиот и сегашниот свет останува: кој владее со Итака?
