Соништата на националистите не се остварија, Србија го намали својот углед во светот, Србите живеат на помала површина отколку порано, а не им е подобро ниту на Косово, па сите овие исходи остануваат како потенцијални жаришта на нови катастрофи
РАДЕ ВЕЛЈАНОВСКИ
Документот, кој го напишаа 16 академици на Српската академија на науките и уметностите, беше објавен од „Вечерње новости“ на 24 и 25 септември 1986 година. За текстот што требаше да биде анализа на економската и социјалната криза, не беше веднаш познато дека всушност ќе ја разгори кризата и ќе стане сценарио на конфликт, но во него можеше да се види план за враќање на историските пропуштени намери и неостварените цели што требаше да ги заокружат српските национални интереси на високо ниво на замислена вредност. Објавен во продолженија, новинарскиот текст содржеше цитати од Меморандумот, но и сериозни критики за неговите основни тези, што е неверојатно од гледна точка на улогата на истиот дневен весник подоцна и денес.
Меморандумот на САНУ имаше два дела: Кризата на југословенската економија и општество и Позицијата на Србија и српскиот народ. Иако првиот дел требаше да предизвика сериозна и конструктивна загриженост со посочување на економските и структурните проблеми, веќе во првиот став документот алудира на она што го видовме во развојот на сценариото во следните години. „Објективното испитување на југословенската реалност ја дозволува можноста сегашната криза да заврши со социјални превирања со непредвидливи последици, не исклучувајќи таков катастрофален исход како што е распадот на југословенската државна заедница“, пишуваше во Меморандумот. Можноста за распаѓање на земјата беше спомената за прв пат без никаков пресврт.
Наведувајќи дека економската криза трае веќе пет години, и дека поминало приближно толку време од смртта на Тито, па затоа авторите биле охрабрени да зборуваат за неа, тие нагласуваат дека корените на кризата се уште се во 1960-тите, кога немало таква храброст. Понатаму се заклучува дека Србија цело време била дискриминирана во Југославија, додека другите биле привилегирани, дека Србите се загрозени и асимилирани во Хрватска и дека границите во Југославија не се фер бидејќи го разделуваат српското национално битие.
Објавениот текст предизвика чудење низ целата југословенска територија, а реакциите кон него беа речиси без исклучок осудувачки. Иако потекнуваше од интелектуалните кругови на Србија, ниту тука не доби поддршка во првиот момент. Претседателот на Претседателството на Србија во тоа време, Иван Стамболиќ, рече дека документот е „во спомен на Југославија“, медиумите беа полни со критички текстови и изјави, а јавноста чувствуваше загриженост за заканата од заедничка држава. Академиците, сепак, не се откажаа. По тримесечна осуда, на 20 декември се одржа вонредно собрание на САНУ за Меморандумот, каде што неговата содржина беше поддржана во говорите на најголемиот број академици, иако беше заклучено дека тоа не е официјален документ на Академијата. Со два или три воздржани или малку спротивставени ставови, преполната сала одекнуваше со гласна поддршка изразена од голем број академски соработници, автори на Меморандумот.
Околностите почнаа да се менуваат, а настаните во Косово го забрзаа трагичниот пресврт на официјалната политика на Србија.
Неколку месеци пред објавувањето на Меморандумот, Слободан Милошевиќ стана претседател на Централниот комитет на Србија, а по зголемената закана за Србите на Косово и Метохија, тој почна сè повеќе да се занимава со ова прашање. До неговото заминување во Косово Поле во април 1987 година, Милошевиќ официјално не го поддржа Меморандумот, а не го стори ни кога 71 говорник се наредија зад говорницата во дотраената сала на Културниот центар, изнесувајќи детали за сопствената ранливост.
Сепак, од тој ден, Милошевиќ практично зборуваше со меморандумски наратив, и така судбината на Србија и Југославија почна да се влошува. Истата година, во септември, на Осмото заседание на Централниот комитет на СК на Србија, политичкото раководство на републиката беше поделено. Милошевиќ го придоби Стамболиќ, кој беше свесен за проблемите на Косово, но се залагаше за нивно трезвено решавање во рамките на федерацијата. Милошевиќ ги зеде работите во свои раце и за тоа доби голема поддршка од политичарите, интелектуалците, медиумите и голем дел од народот на Србија.
Писателите на Меморандумот, академици: Михајло Марковиќ, Милош Матура, Љубиша Ракиќ, Василије Крестиќ, Иван Максимовиќ, Коста Михајловиќ и други, се тркаа да ја оправдаат својата визија за судбината на Србија во Југославија, а најзлокобната најава за понатамошните настани ја даде писателот Антоније Исаковиќ. Во дебата одржана во 1987 година, тој рече дека дошло време „Србија конечно да го реши своето прашање, бидејќи Словенците и Хрватите не ја сакаат Југославија“. Кога историчарката Латинка Перовиќ изјави дека авторите на Меморандумот сакаат војна, Исаковиќ одговори потврдно и додаде: „80.000 луѓе ќе умрат, но нема да има војна во Србија“. Слободан Милошевиќ ги потврди своите лоши претчувства во национално еуфоричното одбележување на 600-годишнината од Битката на Косово кај Газиместан со изјавите: „Повторно се соочуваме со битки и во битки. Тие не се вооружени, иако такви сè уште не се исклучени“ и „Ако не знаеме како да работиме, знаеме како да се бориме“. Претчувството на Исаковиќ се оствари, со единствена разлика што имаше речиси двојно повеќе жртви.
Настаните беа договорени по гледањето на сè повеќе прифатен документ, кој беше критикуван од мал број разумни интелектуалци и некои политички организации. Во декември 1990 година, Србија го измени својот Устав според кој, доколку не се согласува со одлуките донесени на ниво на федерација, не мора да ги спроведува, со што ги исфрли Словенија и Хрватска во сепаратизам. Истиот месец започна вооружениот бунт на Србите во Книн, наречен „револуција на трупците“, а веќе следната година Милошевиќ успеа да издејствува 80 проценти од буџетот на веќе поткопаната федерација да биде наменет за Југословенската народна армија, поради што последниот претседател на федералната влада, реформистот Анте Марковиќ, поднесе оставка. Војните можеа да започнат.
Духот на Меморандумот и политиката на Слободан Милошевиќ ги охрабрија националистичките кругови во Србија, што се одрази во програмските определби на некои партии, новообновениот повеќепартиски систем. Нагласувајќи дека Југославија е српска творба, програмата на Српското движење за обнова предупредува: „Териториите што беа дел од Југославија на 1 декември 1918 година, денот кога беше создадена Југославија, не можат да се отцепат од денешна Југославија или да се конфедерираат на штета на српскиот народ“, а Српската радикална партија предвидува решавање на косовскиот проблем со протерување на 400.000 Албанци. Големосрпските идеи се целосно обновени, а новата политика воспоставува континуитет со историските аспирации на Илија Гарашанин, Српскиот културен клуб и четничката идеологија основана од Стеван Мољевиќ во 1941 година. Ставот за историскиот неуспех да се опкружи државата на сите Срби по Првата светска војна, но и по Втората светска војна, и дури потоа да се влезе во заедничка држава, во која Србија би имала хегемонија, станува основа на воените дејствија на злоупотребената ЈНА, српската армија и паравоената единица. Плановите од минатото Србија да ги вклучи не само Босна и Херцеговина, Македонија, Црна Гора и половина од Хрватска, туку и дел од Албанија, Бугарија, Романија до Темишвар, дел од Унгарија и Австрија и да ја допре Чехословачка, не изгледаа реални, но затоа Хрватска и Босна се сметаа за можен плен.
Српските паравоени сили, потпомогнати од оружје, персонал и персонал на ЈНА, веќе на почетокот на војната внатрешно протераа околу 300.000 Хрвати во Хрватска, а слично се случи и во Босна и Херцеговина со протерувањето на бошњачкото население од Подриње и гранатирањето на Сараево. Се воспоставуваше границата на српските националистички соништа: Карлобаг, Огулин, Карловац, Вировитица. Така беа извршени злосторствата врз Вуковар, Дубровник, Сараево и многу други места и геноцидот во Сребреница.
Во времето на избувнувањето на воените ужаси, писателот Добрица Ќосиќ, кој не учествуваше во пишувањето на Меморандумот, но се сметаше за негова инспирација, изјави дека „Слободан Милошевиќ успеа да ја обнови српската држава уништена од Југославија и титоизмот и доби углед и важност што никој немаше по Пашиќ меѓу српскиот народ“. Академик Михајло Марковиќ го пофали Слободан Милошевиќ велејќи: „На Србите им се чини дека конечно се појавил водач кој не се срами од својот народ, кој е лишен од комплекс на вина и кој се чини дека е решен да исправи некои очигледни неправди“.
Епилогот е добро познат. Жртвите од војните на територијата на поранешна Југославија не се прецизно преброени, тие сè уште се бараат, а понекогаш и се наоѓаат, но се знае дека ги имало многу. Уништените градови и села сè уште се обновуваат, мирот е вратен, но голем број преживеани не се вратиле во домовите од кои биле протерани, честопати затоа што тие домови повеќе не постојат или ги користат други или, едноставно, нема волја да им се помогне на бегалците.
Четириесет години, со сите трагични моменти, не се чини дека се лекција за денешните генерации и српската интелигенција. Авторите на Меморандумот не само што стоеја зад своите ставови во своите одговори на критиките во 1995 година, туку во 2012 година, многу години по сите конфликти и несреќи, беше создаден Вториот меморандум на САНУ, за кој не се знаеше многу. Негови промотори беа академиците Добрица Ќосиќ и Љубомир Тадиќ, а овој помалку познат документ имаше девет точки. Тие ја продолжуваат злобната судбина на српското општество со барања: „да се намали одговорноста на Србија за сторените злосторства и уништување; да се одвлече вниманието на регионалните и меѓународните медиуми од завршните судења на поранешните членови на српската политичка, разузнавачка, воена и политичка елита на Република Српска кои се судат во Хашкиот трибунал; преку покајнички дејствија, да се доведе Србија во рамноправна положба со жртвите и оштетените соседни земји…“
Стратегијата за намалување и ублажување на одговорноста на Србија за спроведување на воените и меморандумските политики е видлива дури и денес во однесувањето на официјалната влада на Србија, а кулминираше со организирањето на државниот погреб на воениот злосторник Ратко Младиќ и речиси секојдневното присуство во режимските медиуми, вклучително и на осудените од Хашкиот трибунал. Со постојаното повторување дека светот ја обвинува Србија дека е виновна за сè, Александар Вучиќ создава впечаток дека всушност не е виновна за ништо. Последиците за околните земји и народи се минимизирани, но штетата што ѝ е нанесена на сопствената земја од погрешната политика, што доведе до распад на Југославија, губење на Косово и целосно блокиран пат кон Европската Унија, се припишува на другите „кои ги мразат Србите и Србија“. Соништата на националистите не се остварија, Србија го намали својот углед во светот, Србите живеат на помал простор од порано, а не им е ништо подобро на Косово, па сите овие исходи остануваат како потенцијални жаришта на нови несреќи. Можеби затоа е поправилно да се каже „40 години од Меморандумот на САНУ“ отколку „40 години од Меморандумот на САНУ, бидејќи континуитетот на имплементацијата на тој документ е очевиден.
(авторот е професор на Факултетот за политички науки во Белград е објавен во белградски „Радар“)
