КОНСТАНТИН ЕГЕРТ
Западот е во криза. За да ја надмине, не треба сè да се мери во однос на економските придобивки, туку треба повторно да верува во демократијата и да сфати дека свет во кој секој се грижи за себе не е можен
Доналд Трамп го суспендира Законот за санкции кон Русија – закон што самиот го одобри неодамна. Во Германија се залага за власт една партија која бара прекин на помошта за Украина и обновување на гасоводот „Северен тек“. Владата на Естонија – земја близу до линијата на фронтот – бара укинување на санкциите против руска државна компанија која ја поддржува агресијата врз Украина. Човек не може а да не се запраша: дали „колективниот Запад“ (терминот што Кремљ го користи за Западот – ур.) сè уште постои или се распаднал?
ДАЛИ ПРИМАКОВ, ПУТИН И СИ БЕА ВО ПРАВО? Секој обид да се одговори на ова прашање води кон друго: каков е моменталниот мандат на Трамп? Само несреќна епизода во американската историја во однос на Канаѓаните, Европејците, Јапонците и другите сојузници, или знак за долгорочен тренд кон самоизолација на САД и абдикација од својата улога како „лидер на слободниот свет“ и „глобалниот Запад“?
Москва и Пекинг веќе го дадоа својот одговор: „глобалниот Запад“ повеќе не постои. Влеговме во ера на таканаречена „мултиполарност“, долго предвидена од Евгениј Примаков и Кинеската комунистичка партија, во која секој се грижи за себе.
Всушност, оваа „мултиполарност“ отсекогаш била антизападен концепт. Нејзината главна цел е да ги стави демократиите и диктатурите на еднаква основа и да им обезбеди заштита на вторите. Аргументот е дека секоја држава има легитимни национални интереси и сфери на влијание – реалност што треба да се прифати, а не да се „ниша чамецот“ со муабет за човекови права. Според оваа логика, следува дека Кина, со своите ујгурски концентрациони логори, или Русија, која ги труе противниците на режимот, не се полоши од Германија, Обединетото Кралство или САД. И покрај тоа, тие побрзо произведуваат електрични автомобили и вадат повеќе нафта и гас.
Политиката на сегашниот жител на Белата куќа е хаотична и лишена од каков било интерес за какви било концепти. Но, тој всушност може да се смета за поддржувач на оваа „мултиполарност“. Трамп ја почитува моќта, не го интересира со кого си има работа – со демократски сојузници или диктатури. Тој ја мери политиката главно според економски и монетарни критериуми. Тој е егоцентричен и очигледно му завидува на светската слава на Володимир Зеленски. А колку мирни жители на Киев или Одеса умираат секоја вечер, воопшто не го интересира.
ПОСЛЕ ТРАМП, СЕКОЈА АДМИНИСТРАЦИЈА ЌЕ БИДЕ ПОДОБРА
Сепак, ситуацијата се менува. И покрај либерализацијата на производството на нафта и гас и трансформацијата на Соединетите Американски Држави во енергетска суперсила, рејтингот на Трамп достигна рекордно ниско ниво. Ветувањата за ограничување на кинеската економска експанзија и решавање на проблемите со миграцијата не се исполнети. Украина ужива поддршка од мнозинството Американци, без оглед на нивните партиски симпатии, а Демократската партија има сите шанси да „победи“ во Претставничкиот дом, а веројатно и во Сенатот.
Покрај тоа, државниот секретар Марко Рубио очигледно почнува да води сопствена политика. Тој се гледа себеси како кандидат на претседателските избори во 2028 година и веќе ја покажа својата главна разлика од „шефот“ – способноста за концептуално размислување. Говорот на Рубио во Атина за „оживувањето на Западот“ им се допадна на некои, на други им се чинеше „реакционерски“, а на трети – „ГИ занемарува сојузниците во Азија“. Но, фактот дека државниот секретар не се плаши да биде „политичар-филозоф“ е веќе извор на надеж, со оглед на цинизмот, омразата и отворената некомпетентност на сегашната администрација.
„По Трамп, секоја администрација ќе биде подобра и ќе се обиде да го обнови она што тој го уништи“, ми рече неодамна еден американски пријател, поранешен службеник на Стејт департментот, а сега еден од неофицијалните координатори на помошта за Украина. „Нашиот нуклеарен чадор нема да исчезне, ниту пак НАТО. Постоењето на Алијансата е наш клучен национален интерес.“ Тој верува во способноста на Америка да се „реинвентира“. Тоа го правела и во минатото. Но, вели тој, тоа не значи дека сè ќе се врати на начинот на кој било под Обама или Буш помладиот. Европејците, Канаѓаните, Австралијанците и Јапонците ќе мора да разберат дека и тие се одговорни за судбината на „слободниот свет“.
НАТО НЕМА ДА УМРЕ Како некој што живее на 30 километри од границата со Белорусија, земја што сега е во суштина протекторат на Руската Федерација, целосно разбирам за што зборува мојот пријател. Чувството на опасност што доаѓа од исток се враќа секое утро – со известување на паметен телефон за закана од беспилотно летало, уште еден осуетен обид за атентат врз истакнат емигрант или обид на вооружени лица во камуфлажна облека без ознаки да ја пробијат границата со соседна Латвија.
Во балтичките држави, Полска и Финска, кои граничат со Русија, веќе е созреано разбирањето дека слободата доаѓа со висока цена, но дека оваа цена вреди да се плати. Финска создаде можеби најдобриот систем на гранични утврдувања во Европа, Полска гради нуклеарна централа и гради армија што ќе биде трета по големина во НАТО по американската и турската, а Литванија ја враќа регрутацијата и ја подобрува својата одбрана од беспилотни летала.
Истите овие земји активно развиваат односи со Тајван, Јапонија и Филипините – земји кои се спротивставуваат на економскиот, политичкиот и воениот притисок на главниот патрон на Русија, комунистичката диктатура во Пекинг. Во Вилнус и Тајпеј, Манила и Хелсинки разбираат: слободата да го изберете сопствениот начин на живот, да менувате влади, да дискутирате и решавате проблеми – ова е нешто за кое вреди да се борите.
Ова разбирање постепено се вкоренува во Западна Европа – иако побавно отколку што би сакале, иако Путин и Си Џинпинг им даваат на Лондон, Берлин и Париз многу причини да брзаат. Преродбата на глобалниот Запад ќе биде првенствено дело на оние земји кои се блиску до хронологијата. Тие ќе бидат првите што ќе ѝ подадат рака на новата американска администрација. А другите можат да се приклучат малку подоцна. Важно е да се приклучат.
