Глобус-Неделен весник

  • Македонија
  • Свет
  • Ревија
  • Архива
  • Контакт
  • Фељтон
  • Колумни

КАКО СВЕТОТ СЕ ПРИЛАГОДИ НА НЕДОСТИГОТ НА ЕНЕРГИЈА И ПОВИСОКИТЕ ЦЕНИ

November 18, 2026 Filed Under: Фељтон

Пред шест месеци, напишав дека Американците првенствено ја чувствуваат војната во Иран преку повисоките цени, додека поголемиот дел од остатокот од светот се соочува со нешто посериозно – вистински недостиг на гориво и други клучни производи

КОМПЛИКУВАНО, НЕЛИ Енергијата недостасува а се недоместува со „откривање“ на нови извозници

РОБЕРТ РАПИЕР

Во статијата „Американците чувствуваат повисоки цени, бидејќи светот се соочува со недостиг на гориво“ посочив неколку критични точки создадени од прекинот на сообраќајот низ Ормутскиот теснец. Индија имаше тешкотии да обезбеди доволни количини течен нафтен гас (LPG). Пазарот на ѓубрива стануваше сè потесен. Европа беше загрозена од потенцијален недостиг на гориво за авиони и други рафинирани нафтени производи. Азиските економии трескавично бараа замена за енергијата што ја добиваа од Персискиот Залив.

Во тој момент, најголемата непозната беше колку долго ќе трае прекинот. И колку успешно глобалните синџири на снабдување ќе успеат да се прилагодат на него. Шест месеци подоцна, сликата е многу појасна. Некои од најлошите стравови не се остварија. Но, тоа е главно затоа што земјите ги потрошија залихите, ги пренасочија пратките на многу подолги рути, ослободија стокови резерви за вонредни ситуации, ги намалија трошоците и платија повеќе за стоките да стигнат до клиентите.

Глобалниот енергетски систем се покажа како исклучително прилагодлив. Сепак, голем дел од тоа прилагодување дојде со значителна цена.

ИНДИЈА ПРОНАЈДЕ НОВИ ИЗВОРИ НА ТЕЧЕН ГАС Индија обезбеди еден од најјасните рани примери за реален недостиг. Таа земја традиционално набавуваше околу 90 проценти од својот увезен течен нафтен гас од Блискиот Исток. Поради ова, беше многу изложена кога сообраќајот низ Ормутскиот теснец беше речиси целосно запрен.

Владата ги намали испораките на ЛПГ до индустријата за да го заштити снабдувањето со гас за готвење на домаќинствата. Ги охрабрува индивидуалните корисници да се префрлат на други горива. И тој презеде мерки за да спречи складирање бидејќи извозот на ЛПГ од Блискиот Исток нагло опадна.

Индија и другите азиски купувачи на крајот пронајдоа алтернативни извори на снабдување, особено во САД. Американските танкери за ЛПГ беа пренасочени кон Азија, но заменувањето на блиското производство од Персискиот Залив со пратки од брегот до Мексиканскиот Залив во САД значеше подолги патувања и повисоки трошоци за транспорт. До есента, непосредниот недостиг беше ублажен благодарение на диверзификацијата на увозот и постепеното закрепнување на испораките од Блискиот Исток.

Овој случај ги покажува и силните и слабите страни на глобалната трговија со енергија. Индија не остана едноставно без гас за готвење затоа што алтернативните добавувачи одговорија на повисоките цени. Сепак, обезбедувањето на тие алтернативни извори бара подолги синџири на снабдување, повисоки трошоци, владина интервенција и значителни загуби за државните компании за малопродажба на гориво. Тие продолжуваат да продаваат субвенциониран ЛПГ по цени под пазарните.

НЕДОСТАТОКОТ СЕ НАМАЛИ, НО ЕКОНОМСКИТЕ ТРОШОЦИ НЕ ИСЧЕЗНАА Пазарот на ѓубрива се прилагодува, но не целосно

Заштедата на пари беше огромна причина за загриженост. Персискиот Залив е непропорционално важен за глобалното земјоделство. Производителите од земјите од Персискиот Залив сочинуваат голем дел од светскиот извоз на уреа и амонијак. Овој регион е важен и за пазарот на сулфур. Сулфурот е клучна суровина за производство на фосфатни ѓубрива, па затоа прекршувањата можат да се прошират далеку надвор од земјата што директно ги произведува.

Тие стравови брзо се остварија. Цените на уреата нагло се зголемија по прекините во сообраќајот низ Ормутскиот теснец. Милиони метрички тони извоз на ѓубрива од Персискиот Залив привремено исчезнаа од пазарот. Тоа предизвика стравувања дека недостигот на ѓубрива на крајот би можел да ги намали приносите на земјоделските култури и да ги зголеми цените на храната.

Исходот беше помалку сериозен отколку што првично се стравуваше. Кина го зголеми извозот на уреа, побарувачката ослабе по завршувањето на сезоната на ѓубрива на северната хемисфера, а цените на азотните ѓубрива се повлекоа од воените максимуми.

Пазарите на фосфатни ѓубрива останаа потесни, бидејќи, недостигот на сулфур продолжува да го ограничува производството. Наместо еден долгорочен глобален недостиг на ѓубрива, прекинот се прошири низ синџирот на снабдување, при што некои тесни грла се ублажија, а други останаа.

Таа разлика е важна. Недостатокот на суровини и производи ретко останува непроменет. Високите цени поттикнуваат заштеди, привлекуваат нови добавувачи и ги менуваат трговските текови, но таквите прилагодувања одземаат време и обично наметнуваат трошоци на некој друг дел од системот.

Европа е можеби најдобриот пример за недостиг од кој многумина се плашеа, но кој најчесто не се случи.

Во април, губењето на испораките на гориво за авиони од Блискиот Исток предизвика загриженост дека европските авиокомпании би можеле да се соочат со вистински недостиг за време на прометната летна туристичка сезона. Европа станува сè позависна од увозот на гориво за авиони поради намалувањето на домашниот капацитет за рафинирање на нафта. Ова ја направи ранлива на прекини во снабдувањето од Персискиот Залив.

Наместо тоа, европските рафинерии го зголемија производството на гориво за авиони. Увозот од САД и Западна Африка помогна да се надоместат недостасувачките количини од Блискиот Исток. Залихите беа дополнителен слој на заштита, па летото помина без сериозните недостатоци од кои некои се плашеа.

Но, тоа не значи дека Европа ги избегна последиците. Горивото за авиони стана значително поскапо. Затоа авиокомпаниите мораа да ги апсорбираат повисоките трошоци и да ја преиспитаат профитабилноста на одредени рути.

ПОСЛЕДНАТА РЕЗЕРВА Ако гасот го има во магацинот, во еден миг можеи да го- снема

ПАЗАРОТ РЕШИ ГОЛЕМ ДЕЛ ОД ПРОБЛЕМИТЕз Проблемот со физичкиот недостиг благодарение на повисоките цени, алтернативните рути за снабдување, зголеменото производство на рафинериите и намалената побарувачка.

Природниот гас претставува слична слика. Европа влезе во овој конфликт во подобра позиција отколку за време на гасната криза во 2022 година, предизвикана од руските ограничувања за снабдување. Европските капацитети за увоз на течен природен гас (LNG) се проширени, а изворите на снабдување се диверзифицирани.

Сепак, повисоките глобални цени на гасот го направија надополнувањето на складиштата поскапо. Германија влезе во ноември со невообичаено ниско ниво на залихи на гас за почетокот на зимата. Затоа, Европа има помала маргина на безбедност ако претстојната зима е особено студена.

Светот потроши дел од своите безбедносни резерви. Најважниот развој од април можеби не е некој поединечен недостиг, туку она што се случи со залихите и резервниот производствен капацитет што вообичаено ги ублажуваат прекините во снабдувањето.

Глобалните залихи на нафта значително се намалија од почетокот на војната, и покрај големото ослободување на нафта од стратешките резерви за итни случаи. Танкерите пловат на подолги растојанија, трошоците за транспорт се зголемија. Залихите на дизел останаа ниски во неколку региони.

Овие резерви се една од причините зошто глобалниот систем продолжи да функционира и покрај губењето на едно од клучните енергетски тесни грла. Залихите постоеја токму за вакви вонредни ситуации. Повисоките цени ги поттикнаа рафинериите, трговците, производителите и потрошувачите да се прилагодат.

Сепак, секое барел извлечено од складиштето и секоја единица резервен производствен капацитет ставена во функција значи помала заштита од следниот прекин.

Ова е особено важно бидејќи конфликтот со Иран не се појави во изолирани околности. Затворањето на рафинериите, ураганите, студената зима, новата геополитичка криза или едноставно поголемата побарувачка од очекуваната сега би го погодиле системот што има помалку резервен капацитет отколку претходно оваа година.

Фактот дека најлошите можни сценарија се избегнати во 2026 година не значи дека основните ранливости исчезнале.

ПОШИРОКАТА СЛИКА Кога во април напишав дека голем дел од светот се соочува со недостиг, при што Американците првенствено ги чувствуваат ефектите преку повисоките цени, загриженоста беше дека продолженото нарушување на сообраќајот низ Ормутскиот теснец би можело да се прелее на транспортот, земјоделството, производството и пазарите на енергија за домаќинствата.

Шест месеци подоцна, резултатите се мешани, но откривачки. Индија доживеа вистински недостиг на течен нафтен гас, но пронајде алтернативни извори на снабдување. Цените на ѓубривата нагло се зголемија, но пазарите на азотни ѓубрива се прилагодија, додека некои ограничувања на снабдувањето со фосфатни ѓубрива сè уште се присутни. Европа избегна голем недостиг на гориво за авиони, иако авиокомпаниите и патниците плаќаат повеќе поради трошоците за гориво. Континентот влегува во зима со помалку удобни резерви на природен гас.

Глобалниот енергетски систем издржа многу поголем притисок отколку што многумина очекуваа, но не се скрши. Ова е охрабрувачки и покажува колку ефикасна може да биде меѓународната трговија кога на пазарите им е дозволено да го пренасочат снабдувањето кон места кои се подготвени да платат за тоа.

Помалку охрабрувачки заклучок е дека голем дел од флексибилноста што спречи посериозна криза дојде од користењето на залихи, резервен капацитет, резерви на стоки за итни случаи, подолги транспортни правци и намалена потрошувачка поради високите цени.

Тие мерки му купија време на светот. Но, во исто време, го намалија заштитниот слој што му беше достапен за следниот шок.

Недостатоците од кои се плашевме во април не испаднаа баш како што се плашевме. Пазарите пронајдоа замени. Потрошувачите се адаптираа. Ова е она што се случува на пазарите на суровини и енергија на крајот.

Но, тие размени имаа цена, а глобалниот енергетски систем шест месеци подоцна има значително помалку простор за грешки.

Filed Under: Фељтон

ГОЛЕМИ И МАЛИ: ГУЛИВЕРОВАТА ОПОМЕНА
ПУТИНОВ ПОКЕР, РУСКИ РУЛЕТ (203): СЕ КОРИСТИ „ТОПОВСКО МЕСО“ ОД 100 ЗЕМЈИ!
РУСКАТА МЕЧКА НЕ СЕ ВРАЌА НАЗАД ВО ПЕШТЕРАТА
ВМРО ДПМНЕ Е НАВИКНАТА НА ПРЕДИЗБОРНА КОРУПЦИЈА?!
НБРМ МОРАЛА ДА ДАДЕ ОЦЕНКА ЗА ТОА ДАЛИ ИНВЕСТИТОРОТ  ЧЕСЕН И ТРАНСПАРЕНТЕН

Најново

  • ГОЛЕМИ И МАЛИ: ГУЛИВЕРОВАТА ОПОМЕНА
  • ПУТИНОВ ПОКЕР, РУСКИ РУЛЕТ (203): СЕ КОРИСТИ „ТОПОВСКО МЕСО“ ОД 100 ЗЕМЈИ!
  • РУСКАТА МЕЧКА НЕ СЕ ВРАЌА НАЗАД ВО ПЕШТЕРАТА

Импресум

Издавач - Здружение за нови политики и слобода на медиуми "Јавност" - Скопје,

Партизански одреди 23/1/3 Скопје

globus@globusmagazin.com.mk

Барај

Сите права задржани© 2026 · ГЛОБУС · Log in

Developed by Unet