Речиси половина милион инвеститори се оштетени, десетици се уапсени, а политичар од владејачката партија на Ердоган поднесе оставка. Што стои зад скандалот со манипулациите на берзата во Турција?
БУРАК ЈУНВАРЕН
Секој што ги инвестира своите пари во Турција сака едно нешто пред сè – тие да ја задржат својата вредност. А тоа воопшто не е лесно во контекст на инфлацијата, која достигнува 30 проценти. Затоа, многумина, кои веќе се борат со последиците од економската криза, купуваат злато, валута или акции, а сè повеќе и акции од берзански фондови кои ветуваат високи приноси.
Но, токму берзата стана стапица за многу Турци. Кон средината на септември, главниот индекс BIST 100 се урна за 6% за само еден ден, а вкупно изгуби 12 проценти за неколку дена. Причината за колапсот беше сериозен скандал предизвикан од манипулации. Засегнати се речиси 455.000 инвеститори, уапсени се повеќе од 45 лица, а висок политичар од владејачката Партија на правдата и развојот поднесе оставка. Еве пет клучни прашања околу скандалот:
Што точно се случи?
Сè започна кога некои инвестициски фондови почнаа да имаат тешкотии во навременото исплаќање на парите на инвеститорите. Меѓу погодените беа фондовите на компаниите „Пусула Портфој“ и „Тера“, при што само во вторите беа инвестирани околу 6,5 милијарди евра.
Потоа интервенираше органот за финансиски надзор SPK и затвори седум фондови, вклучувајќи ги „Тера“, „Пусула“ и „Атлас“. Според информациите од агенцијата Анадолу, треба да се ликвидираат 131 фонд. Истанбулското обвинителство сега истражува измама, кршење на законот за пазар на капитал и создавање злосторничко здружение, објави министерот за правда Акан Гурлек. Сомневањето е дека компаниите на фондовите вештачки ја зголемиле вредноста на фондовите, кои всушност содржеле акции без покритие.
Меѓу 45-те лица што досега се уапсени се претставници на менаџментот на инвестициските компании. Покрај тоа, средствата на 42 лица и 46 правни лица беа замрзнати. Последиците на Истанбулската берза не доцнеа: 27 акции паднаа од водечкиот индекс BIST 100.
Дали инвеститорите ќе ги добијат назад своите пари?
Фондовите ќе бидат ликвидирани: нивните средства ќе бидат продадени, а приходите ќе бидат распределени меѓу инвеститорите според бројот на нивните акции. Рокот за ова е продолжен од првичните три на шест месеци. Финансискиот консултант Ајсел Гундогду за ДВ изјави дека ова треба да го намали притисокот врз продажбата, така што акциите нема да се продаваат по премногу ниски цени. Но, тоа не значи дека ликвидацијата на секој од фондовите ќе трае шест месеци – тие можат да се затворат побрзо во зависност од состојбата на пазарот.
Сепак, нема гаранција. Инвестицискиот фонд не е штедна сметка и инвеститорите не се осигурани од загуби. Гундогду очекува дека средствата од паричните фондови во голема мера ќе бидат исплатени, но во однос на хеџ фондовите и фондовите со речиси непродајни акции без вредност, ова ќе биде многу потешко. Покрај тоа, мора да се земат предвид пазарните загуби и штетите предизвикани од можни прекршувања.
Дали инвеститорите ќе ги добијат своите пари назад?
Фондовите ќе бидат ликвидирани: нивните средства ќе бидат продадени, а приходите ќе бидат распределени меѓу инвеститорите според бројот на нивните акции. Рокот за ова е продолжен од првичните три на шест месеци. Финансискиот консултант Ајсел Гундогду изјави за DV дека ова треба да го намали притисокот врз продажбата, така што акциите нема да се продаваат по премногу ниски цени. Сепак, ова не значи дека ликвидацијата на секој од фондовите ќе трае шест месеци – тие можат да се затворат побрзо во зависност од состојбата на пазарот.
Сепак, нема гаранција. Инвестицискиот фонд не е штедна сметка и инвеститорите не се осигурани од загуби. Гундогду очекува паричните средства во голема мера да бидат исплатени, но за хеџ фондовите и фондовите со акции што речиси не се тргуваат, ова ќе биде многу потешко. Покрај тоа, мора да се земат предвид пазарните загуби и штетите предизвикани од можни прекршувања
Економистката Џулдем Атабај нагласува дека мора да се направи разлика помеѓу загубите на девизниот курс и манипулациите: инвеститорите го носат пазарниот ризик, но не се обврзани да се справат со неточни информации, вештачки зголемени стапки или недостаток на контрола.
Дали компаниите и менаџерите на фондовите се одговорни за штетите?
Доколку фондот е затворен, акциите и другите хартии од вредност во неговото портфолио можат да се продадат. Прашањето е каква ќе биде нивната вредност и колку лесно можат да се продадат. Финансискиот експерт Џундогду верува дека ликвидноста на фондовите нема да ги покрие барањата на инвеститорите. Покрај тоа, имало структурни недостатоци. „Кризата е многу поголема од едноставна криза на ликвидноста. Постојат грешки во управувањето и надзорот.“ Затоа, според неа, не е исклучено средствата на основачите и менаџерите на фондовите да бидат запленети за да се компензира недостатокот.
Економистката Атабај, од друга страна, сака одговорните да бидат именувани и штетите да бидат вратени на нивна сметка. По ликвидацијата на фондовите, мора да се разјасни кој ја сноси одговорноста за евентуалните прекршувања. „Ликвидацијата не ја заменува потребата од одговорност“, изјави Атабај за DV.
Каква е политическата цена на кризата?
Кризата веќе доведе до оставка на висок политичар од владејачката Партија на правдата и развојот. Фатма Бетул Сајан Каја, заменик-претседателка на партијата и поранешна министерка за семејство, побара од претседателот Ердоган да ја отстрани од сите нејзини функции – т.е. да поднесе оставка.
Причината се обвинувањата за берзански трансакции од страна на нејзиниот сопруг Иљас Каја во врска со кризата на берзата. Како што напиша Фатма Каја на социјалните мрежи, политичката одговорност ја надминува законската одговорност и нејзината позиција не треба да се меша во истрагата.
Опозицијата, од своја страна, планира да покрене парламентарна истрага – треба да разјасни дали политичарите се вклучени во скандалот со манипулации.
