Дали Унгарија ќе остане безбедно засолниште за поранешниот премиер на Северна Македонија? Или пак ќе се направи дил како во случајот со некогашниот избеган вицепремиер Артан Груби?
МИЛИЦА РАДЕНКОВИЌ ЈЕРЕМИЌ – АЛЕКСАНДАР МИЛАДИНОВИЌ
„Им предлагам повеќе да не одат во Икеа и да не купуваат мебел, бидејќи нема да останат тука долго“, рече Петар Маѓар неколку дена по големата победа на парламентарните избори во Унгарија, со што беше соборен премиерот Виктор Орбан.
Пораката беше наменета за неколку европски политичари кои некогаш најдоа засолниште во Унгарија на Орбан за да избегнат затвор.
„Унгарија не е депонија за меѓународно барани криминалци“, им рече Маѓар на новинарите, експлицитно споменувајќи го Никола Груевски, поранешниот премиер на Северна Македонија.
Груевски побара политички азил кога беше осуден на две години затвор за корупција, а во меѓувреме беа донесени и други пресуди против него.
Освен поранешниот премиер на Северна Македонија, полскиот министер за правда Збигњев Зиобро и неговиот заменик Марчин Романовски исто така претходно избегаа во Унгарија.
Корупцијата е препознаена како еден од најголемите проблеми во земјите од Западен Балкан каде што многу жители веруваат дека властите почесто ги заобиколуваат отколку што ги почитуваат сопствените закони.
„Доколку Груевски се појави во Северна Македонија и има правосилна пресуда, безбедносните служби ќе го уапсат и ќе го однесат на отслужување на казната“, изјави премиерот на земјата Христијан Мицкоски еден ден по прес-конференцијата на Маѓар.
Мицкоски е лидер на десничарската партија ВМРО-ДПМНЕ, која ја предводеше пред него Груевски, а која се врати на власт во 2024 година.
Од враќањето на ВМРО на власт, се претпоставувше дека Груевски ќе се врати во земјата, но очекувам политички договор за да не заврши во затвор, вели Џелал Незири, политички аналитичар од Северна Македонија.
Против Груевски во Северна Македонија беа покренати неколку судски постапки, но некои од нив оттогаш се застарени Според информациите на Кривичниот суд во Скопјe, против Груевски има две правосилни пресуди – едната од година и пол затвор за насилство врз политички противници, а другата од девет години за финансиска злоупотреба.
Случајот со Груевски е предмет на спор меѓу најголемите политички партии во Северна Македонија со години.
Додека беа во опозиција, Мицкоски и ВМРО-ДПМНЕ ја обвинуваа тогашната влада на Социјалдемократскиот сојуз (СДСМ) за „валкани зделки“ со бегалецот Груевски во врска со тогашните уставни измени.
Две години подоцна, улогите беа заменети. Сега опозицискиот Социјалдемократски сојуз се сомнева во искрените намери на владејачката партија да го испрати Груевски во затвор ако се врати во Северна Македонија. „Воопшто нема официјално барање“ за екстрадиција на Груевски во Северна Македонија, објавија од СДСМ.
„Барањето поднесено од претходната влада на СДСМ е истечено, а сегашната влада на Мицкоски не поднесе нова, а нема ниту активна потерница од Интерпол.
„Мицкоски и ВМРО-ДПМНЕ не направија ништо за да го вратат Груевски во земјата, каде тој би одговарал.
„Не е случајност, туку јасен доказ дека Мицкоски ја штити криминалната организација од која е дел“, се вели во соопштението на СДСМ од 21 април оваа година. Министерството за правда на Македонија објави дека ја собира потребната документација и дека, доколку е потребно, ќе поднесе ново барање за екстрадиција.
Според индексот на перцепција на корупција, Северна Македонија е на 84-то место во светот, со 40 поени, според најновиот извештај на Транспаренси Интернешнл.
Иако е пониско од европскиот просек, тоа е подобар резултат од Србија. КОНЗЕРВАТИВНО СЕСТРИНСТВО КОЕ (НЕ) СПАСУВА Александар Миладиновиќ, репортер на Би-Би-Си од Будимпешта е вклучен во оваа анализа. Еве што пишува тој:
Кога Никола Груевски пребегна од Северна Македонија во Унгарија, Фидес, сестринската партија на неговата ВМРО-ДМПНЕ, беше на власт во Будимпешта. Виктор Орбан беше претседател на партијата чиј член беше Петер Маѓар. Во 2026 година, ништо не е исто.
Фидес го напушти семејството на европските конзервативни партии во 2021 година, Петер Маѓар ја напушти партијата во 2024 година и ја основа Тиса, тој се приклучи на европските конзервативци и убедливо ги доби парламентарните избори во 2026 година.
Иако сега Тиса е во групацијата на партии каде што ВМРО-ДМПНЕ е придружен член, сестринството што некогаш го спаси Груевски веројатно нема да биде доволно добар аргумент. Заради подобри односи со европските партнери, но и за враќање на довербата во унгарскиот правен систем, Маѓар подготвува еднонасочна карта за Скопјe.
Сепак, односот кон двајца баратели на политички азил од Полска се следи со многу поголемо внимание во Будимпешта.
За разлика од прилично тивкиот Груевски, кој не испраќаше политички пораки од Будимпешта, неговите полски колеги повремено беа активен дел од политиката на Виктор Орбан.
ОД ОМРАЗЕН ПОЛИТИЧАР ДО ПОЛИТИЧАР СО СИМПАТИЈА
Зборувајќи за можното враќање на Груевски во Северна Македонија, политичкиот аналитичар Незири започнува со правење паралела со враќањето на Артан Груби, поранешниот вицепремиер.
Груби, еден од обвинетите во случајот за проневера од повеќе милиони долари во Државната лотарија, избега од земјата пред една година.
Сепак, во февруари оваа година, се предаде на полицијата на граничниот премин со Косово. Наместо затвор, тој беше осуден на домашен притвор. Груби беше заменик на премиерот Димитар Ковачевски пред најсилната албанска партија во Северна Македонија – ДУИ.
Предавањето на Груби беше операција договорена со властите, според Незири. Опозицискиот Социјалдемократски сојуз (СДСМ) исто така тврдеше дека станува збор за договор меѓу ВМРО и ДУИ, но владата ги отфрли тврдењата. „Времето на неказнивост за политичарите заврши, а криминалецот и скандалозниот Артан Груба ќе одговара“, соопштија од ВМРО-ДПМНЕ.
Сепак, Незири не верува дека друг политичар во бегство, Никола Никола, ќе одговара во постапката против него. „Можеби ќе имаме повторување на случајот со Груби, кој се врати во Македонија и веднаш беше префрлен во домашен притвор. И можеби претседателката на државата ќе му даде амнестија, или ќе се најде некој друг правен лек“, додава тој. „Ние не сме почетници во наоѓањето вакви решенија кога станува збор за вакви ситуации“, забележува Незири.
Тој вели дека жителите на Северна Македонија денес го гледаат поинаку Николас Груевски.
„За некои, тој е добар лидер кој спроведе длабоки економски реформи“.
Други го гледаат како човек кој промовираше автократија на Балканот, која ја продолжија (Александар) Вучиќ, (Еди) Рама, (Аљбин) Курти и други“.
Поминаа осум години откако поранешниот премиер ја напушти Северна Македонија, а уште повеќе откако против него беа покренати првите постапки во прогласениот моментум на борбата против корупцијата.
„Во годините кога беше формирано Специјалното обвинителство за борба против корупцијата, кај луѓето владееше одредена еуфорија и желба за подобрување на државата, за борба против корупцијата.
Но, откако и тоа тело стана цел на корупција, добив впечаток дека граѓаните се помириле со фактот дека во Македонија, но и на Балканот воопшто, корупцијата е нормална практика и дека речиси сите политичари се корумпирани во поголема или помала мера“, вели тој.
Така почнал да добива некаков вид симпатии од „омразен политичар“, додава тој. „Сите се корумпирани, но барем тој имаше некои резултати“, вели тој, пренесувајќи го вообичаениот став на луѓето денес кон поранешниот премиер.
ПОСТАПКА ПРОТИВ ГРУЕВСКИ Откако ја изгуби власта во 2016 година, акциите против Никола Груески само зачестија, додека тој ги отфрли како политички мотивирани. Првата пресуда беше изречена во 2018 година во „случајот Мерцедес“, кога Груевски беше осуден на две години затвор, која подоцна беше потврдена. Случајот се однесува на измама поврзана со купувањето на луксузен блиндиран автомобил што ги чинеше македонските даночни обврзници речиси 600.000 евра.
Аферата „Мерцедес“, или Тенкот, како што се нарекува, започна во јуни 2016 година, кога во јавноста протекоа тајни снимки на кои, меѓу другото, се слуша како Груевски бара да му го набави тој автомобил, но за тоа да не дознаат граѓаните.
Блиндираниот „Мерцедес С-600“, купен на наместен тендер, има два телевизиски екрани, „опкружувачки“ звучен систем, посебна климатизација за секој патник и масажни седишта. Поради измените во Кривичниот законик, издржувањето на казната во овој случај е истечено, соопшти Кривичниот суд во Скопјe.
Во друг случај, покренат од поранешното Специјално обвинителство, тој беше осуден на девет години затвор затоа што проневери 1,3 милиони евра од донации за партијата што ја водеше. Според пресудата, Груевски се обидел да го скрие потеклото на парите преку офшор компании, а потоа ги искористил за да купи атрактивно земјиште во главниот град Скопјe и неговата околина.
Меѓу застарените случаи е и случајот „Траекторија“, во кој тој беше обвинет за добивање награда за незаконско влијание, забранета со законските измени од 2024 година.
Груевски беше премиер од 2006 до 2016 година.
ХРВАТСКИОТ АЛТЕР ЕГО Другиот балкански политичар кој е осуден како Груевски е поранешниот премиер на Балканот кој беше осуден на затвор. е поранешниот хрватски премиер Иво Санадер, кој беше осуден на 18 години затвор во 2023 година за корупција. (Глобус беше единствениот медиум кој своевремено го спореди Груевски со Санадер, предвидувајќи им заедничка судбина, кога таквата споредба се сметаше за „лудост“ – н.з.). Во јуни 2025 година, тој беше условно ослободен откако отслужи половина од казната. Неговата условна казна истекува во 2032 година. Тој помина повеќе од девет години зад решетки, со паузи поради лекување и привремени ослободувања.
БЕГСТВОТО ВО УНГАРИЈА Јавноста дозна дека тој е во Унгарија од самиот Никола Груески. Во 2018 година, тој напиша на социјалните мрежи дека е во Будимпешта, главниот град, и дека планира да побара политички азил. Заедно со пораката дека „добил закани по неговиот живот“, Груевски напиша дека „секогаш ќе остане лојален на Македонија.
„Никогаш нема да се откажам“, рече тогаш тој.
По неколку неуспешни обиди да му се достави судска одлука за затвор, претходно беше распишана потерница за него. Со оглед на тоа што неговиот пасош беше одземен за една година во јули 2017 година, на почетокот беше мистерија како стигнал во Будимпешта.
Истражувањето на неколку медиуми покажа тогаш дека Груевски нелегално влегол во Албанија, низ која поминал во автомобилот на унгарската амбасада, според соопштението на албанската полиција.
Оттаму, тој влегол во Црна Гора, потоа во Србија, и ги преминал границите на двете земји користејќи лична карта. Ѓерѓелји Гуљаш, тогашниот шеф на кабинетот на премиерот Орбан, рече само дека Груевски побарал азил во унгарското претставништво надвор од Северна Македонија. „Унгарија немала никаква улога во неговото извлекување“, рече тој во тоа време.
Последен пат кога Груевски се огласи јавно беше на 23 април 2026 година, на социјалната мрежа Ixu, кога објави дека за време на Саемот на книгата во Скопјe, на штандот на издавачката куќа „Ѓурѓа“, до 29 април, заинтересираните ќе можат да ја најдат неговата книга „Да се знае – втор дел“.
Книгата навистина се појави, а издавачката куќа ја постави на видно место на штандот, објави веб-страницата Skopje1.
(Авторите се новинари на Би-Би-Си)
