Власта на Вучиќ вели дека е најбрзо растечка економија во Европа. Нашиот Мицкоски вели дека час трета, час четврта економија во светот ли беше, во Европа ли? Еве ја анализата на угледен професор на Филозофскиот факултет во Белград кој говори дека според стандардот на населението и ние и Србите се препелкаме на дното. Реално тие се уште се подобри од нас, секако
ОГЊЕН РАДОЊИЌ
Функционерите се фалат со номиналниот БДП по жител, но молчат дека реалниот е три четвртини помал од просекот на ЕУ, дека нашите граѓани трошат повеќе само од жителите на БиХ, Албанија и Северна Македонија, и само малку повеќе од половина од она што повеќето Европејци можат да си го дозволат.
Во презентацијата на својата економска стратегија „Србија 2030“ на почетокот на март, владата најави нови амбициозни проекти кои наводно ќе ја одржат Србија на врвот на европската економија. Како што сакаат да кажат српските власти, Србија е најбрзорастечката економија во Европа, со рекордно ниска невработеност и сè повисок животен стандард за населението.
Така, владините претставници истакнуваат дека во 2025 година бруто домашниот производ (БДП) пораснал на 90 милијарди евра или 13.500 евра по жител, со проекција дека ќе достигне 20.000 евра до 2030 година. Сепак, она што намерно не го соопштуваат е дека ова е номинален БДП, кој ја вклучува и инфлацијата, па затоа може да расте дури и без реално зголемување на производството.
Затоа економистите се фокусираат исклучиво на реалниот БДП, кој го мери реалниот обем на производство без влијание на цените. За споредби меѓу земјите, реалниот БДП по глава на жител е релевантен. Така, според Евростат, реалниот БДП по жител на Србија во 2025 година бил значително помал од впечатливо истакнатите номинални 13.500 евра, бидејќи изнесувал 9.140 евра, што е на ниво од една четвртина од просекот на ЕУ.
ШТО ПОКАЖУВА БДП, А ШТО КРИЕ Сепак, за анализа на трендовите во куповната моќ и животниот стандард на населението, дури ни реалниот БДП по глава на жител не е доволен индикатор, бидејќи, првенствено ја мери реалната производна моќ на економијата, а не приходот, куповната моќ на населението. Така, реалниот БДП по жител не одговара на прашањето што го интересира секое домаќинство, а тоа е – што навистина можам да си дозволам. Приходот, односно куповната моќ, се однесува на реалната вредност на остварениот приход на просечниот жител, односно на тоа колку стоки и услуги реално можеме да купиме со нашите приходи, откако ќе се земат предвид цените и платените даноци.
Индикаторот што го користи Евростат за споредување на животниот стандард меѓу земјите е реалната индивидуална потрошувачка по глава на жител во стандардите на куповна моќ (Actual individual consumption per capita in purchasing power standards – AIC). Овој индикатор се однесува на сите стоки и услуги што граѓаните всушност ги трошат. Вклучува стоки и услуги за широка потрошувачка што граѓаните ги купуваат директно, како и услуги што непрофитните организации и владата ги обезбедуваат за индивидуална потрошувачка – на пример, здравствени и образовни услуги.
Значи, за разлика од БДП, кој мери колку всушност произведува земјата, реалната индивидуална потрошувачка мери што граѓаните всушност добиваат и трошат од неа и е подобар показател за материјалната благосостојба на просечниот жител отколку реалниот БДП, кој е првенствено показател за економската сила на државата, а не нужно и за стандардот на нејзините граѓани.
Поточно, да замислиме двајца луѓе. Едниот живее во релативно сиромашна земја која троши значителен дел од своите ресурси на армијата, полицијата, репресивниот апарат и паравоените формации, како и на отплата на јавниот долг. Вториот исто така живее во сиромашна земја, со помал реален БДП во споредба со првата земја, но со поразвиен општествен систем кој обезбедува прифатлива и солидна здравствена заштита, образование и грижа за деца. Иако друга земја има помал реален БДП, едно лице таму може да има повисок реален животен стандард, бидејќи дел од потрошувачката доаѓа преку јавните услуги. Токму ова се стреми да го опфати AIC.
ВО ПРОСЕК ТРОШИМЕ ПОМАЛКУ ОД ЖИТЕЛИТЕ НА ЦРНА ГОРА И ТУРЦИЈА Важно е да се нагласи дека AIC е сигурен инструмент за просторна споредба во дадена година, т.е. колку една земја заостанува или води во однос на другите во одредено време. Тој е далеку помалку сигурен за следење на динамиката со текот на времето бидејќи Евростат периодично ја ревидира методологијата и ретроспективно ги ажурира податоците.
Сѐ на сѐ, според податоците објавени на крајот на јуни оваа година, реалната индивидуална потрошувачка по глава на жител во однос на стандардите за куповна моќ во Србија минатата година изнесувала 57 проценти од просекот на Европската Унија. Ова значи дека во 2025 година, просечниот жител на Србија, прилагоден за ценовните разлики, потрошил малку повеќе од половина од она што го потрошил просечниот жител на ЕУ.
Во однос на другите споредливи земји од Централна и Источна Европа (ЦИЕ), Србија јасно заостанува дури и зад Црна Гора, чија потрошувачка по глава на жител е на ниво од 71 процент од просекот на ЕУ, па дури и зад Турција, каде што потрошувачката е на ниво од 70 проценти од просекот на ЕУ. Полска минатата година имаше највисок животен стандард меѓу земјите од ЦИЕ со удел од 88 проценти од просекот на ЕУ, по што следуваат Литванија (87) и Романија (86). Според тоа, во 2025 година, просечниот жител на Србија, прилагоден за разликите во цените, потрошил 66 проценти од она што го потрошил просечниот жител на Словенија и 72 проценти на Хрватска.
Службениците се фалат со номиналниот БДП по жител, но молчат дека реалниот е три четвртини помал од просекот на ЕУ, дека нашите граѓани трошат повеќе од само жителите на БиХ, Албанија и Северна Македонија, а само малку повеќе од половина од она што повеќето Европејци можат да си го дозволат.
Во презентацијата на својата економска стратегија „Србија 2030“ на почетокот на март, владата објави нови амбициозни проекти кои наводно ќе ја одржат Србија на врвот на европската економија. Како што сакаат да кажат српските власти, Србија е најбрзо растечката економија во Европа, со рекордно ниска невработеност и сè повисок животен стандард за населението.
На врвот е Луксембург со потрошувачка на просечниот жител на ниво од 145 проценти од просекот на ЕУ, по што следат Норвешка (128) и Германија (120). На дното од листата, под Србија, се само Северна Македонија со 50 проценти, Албанија со 48 и Босна и Херцеговина со 44 проценти од просекот на ЕУ.
ОКУПАЦИЈАТА КАКО ВЛАДИНА СТРАТЕГИЈА Опсценизмот како клучна стратегија на сегашната влада не се манифестира само во економијата, туку има јасни паралели и во политичката сфера. Илустративен пример од современата српска реалност е случајот со потенцијалната употреба на звучен топ против мирни демонстранти за време на студентскиот протест во Белград на 15 март 2025 година, по што, малку повеќе од една година подоцна, во јуни 2026 година, истите власти ги обвинија самите студенти дека всушност симулирале таква употреба.
Ова искривување на реалноста, аналогно на манипулацијата со економските индикатори, има изразито орвеловски карактер. Ова не е само лицемерие, туку свесно негирање на објективната реалност, а во исто време наметнување на сопствената верзија на настаните како единствена валидна. Орвел се осврнува на оваа тиранска практика со терминот двојно размислување: „Кажување свесни лаги и искрено верување во нив, заборавање на секој факт кога станува незгоден, а потоа, кога е потребно, повторно потсетување од заборав, негирање на постоењето на објективната реалност и во исто време свесност за реалноста што се негира – сето ова е потребно.“
Во овој контекст, сомнително е дека граѓаните на Србија, по повеќе од една деценија наводно „најбрз раст во Европа“, можат да си дозволат во просек само малку повеќе од половина од она што му е достапно на просечниот жител на ЕУ. Таквиот јаз јасно укажува дека манипулацијата со номиналните индикатори не значи вистински пристап кон развиените, или дури и споредливи, поранешни економии во транзиција. Покрај тоа, структурата на растот и начинот на кој се распределуваат ресурсите одлучувачки го обликуваат животниот стандард, кој, и покрај континуираниот наративен акцент, останува релативно низок.
