Верувам дека Србија мора да се приклучи на ЕУ, но сцените што ги видовме овие денови нема да му помогнат на никого. Црна Гора нема внатрешна стабилност – може да ја примите прва во ЕУ а утре таа да побра да излезе од НАТО
ХРВОЈЕ КРЕШИЌ – ВАЊА ДЕЖЕЛИЌ
Поранешната хрватска претседателка Колинда Грабар-Китаровиќ разговараше со нашиот Хрвој Крешиќ во Виена за состојбата во светот и Европа, иднината на мултилатерализмот и евроатлантските институции, односот меѓу Европската Унија и администрацијата на американскиот претседател Доналд Трамп и безбедносните предизвици со кои се соочува Европа.
Таа се осврна и на проширувањето на Европската Унија и евроатлантската перспектива на Србија, Босна и Херцеговина и Црна Гора како соседниземји на Хрватска
Зборувајќи за бројните кризи и конфликти во светот, Грабар-Китаровиќ предупреди дека јавноста е веќе толку навикната на нивните ескалации што можеби повеќе нема да ги забележува во мера во која треба.
„Се плашам дека веќе дури и не го забележуваме тоа. Толку сме навикнати на ескалацијата на разни конфликти, жаришта низ целиот свет, што некако прагот на толеранција се зголемува“, рече таа.
Проблемот, според неа, лежи во фактот што Европската Унија не беше подготвена за променетите геополитички околности. Со години, Европа се потпираше на евтини извори на енергија, првенствено од Русија, додека безбедноста и одбраната во голема мера им ги препушташе на Соединетите Американски Држави. Сега, вели таа, мора да се прилагоди на новите околности.
„СЕ УШТЕ СМЕ КУСОГЛЕДИ“ Таа верува дека Унијата сè уште гледа на проблемите премногу краткорочно и се движи од една криза во друга, обидувајќи се да најде индивидуални решенија наместо долгорочен и интегриран пристап.
„Се плашам дека сè уште изгледаме малку кусогледо, дека одиме од криза во криза и се обидуваме да најдеме решение, почнувајќи од оние големи пречки како пандемијата, кризата со Ковидот, потоа војната во Украина, потоа војната на Блискиот Исток, и дека ни недостасуваат некои сеопфатни решенија. Јас го гледам тоа првенствено на долг рок.“
Таа ја издвои демографијата како едно од прашањата на кои, според нејзино мислење, не се посветува доволно внимание. Таа истакна дека демографскиот проблем не може да се реши само со миграција, туку бара многу поширок пристап. Демографијата, верува тој, е еден од предусловите за идниот развој на Европа, бидејќи, без доволно работна сила нема напредок во Европската Унија.
Во исто време, тој верува дека Европа мора да инвестира повеќе во безбедноста и да работи на поголема кохезија и заедничко разбирање на заканите. Таа предупреди дека перцепцијата за безбедносните предизвици сè уште значително се разликува меѓу членовите на Унијата.
„Колку сте поблиску до истокот, толку е поголема заканата од Русија, колку сте поблиску до југ, толку е поголема заканата од нелегалната миграција.“
СТИЛОТ НА ТРАМП… Европската Унија, додаде таа, мора да биде способна да донесува одлуки многу побрзо. Според Грабар-Китаровиќ, способноста за донесување брзи одлуки е еден од капацитетите што ЕУ веќе покажа дека ги поседува. Сега е потребно да се преземе политичка и каква било друга одговорност.
Една од централните теми на разговорот беше односот меѓу Соединетите Американски Држави и Европската Унија и политиката на администрацијата на Трамп. Грабар-Китаровиќ, која за време на својата политичка и дипломатска кариера имаше искуство во контакти и разговори со Трамп, смета дека неговиот личен стил треба да се разликува од пошироката американска стратегија.
„Да, треба да се разликува неговиот личен стил од пошироката слика и стратегија. Фактот дека ниедна американска администрација нема да ја поддржи европската безбедност и одбрана како што беше случајот претходно, мислам дека никој не може да се врати од овие поставки.“
Таа нагласи дека американскиот пресврт не започна со Трамп. И претходните администрации, вклучувајќи ги администрациите на Џо Бајден и Барак Обама, како и оние пред нив, најавија поместување на американскиот фокус кон сопствената одбрана и безбедноста на татковината и кон Азија и Пацификот. Во исто време, тие им кажаа на европските сојузници дека Европа мора да преземе поголем дел од одговорноста за сопствената одбрана.
Грабар-Китаровиќ, исто така, се потсети на самитот на НАТО во 2018 година, на кој присуствуваше како хрватска претседателка, и каде што Трамп остро ги критикуваше европските членки за недоволни средства за одбрана.
„Бев на тој познат самит на НАТО во 2018 година, кога претседателот Трамп речиси ја напушти салата, се закани дека ќе го напушти НАТО и морам да кажам дека не погреши кога праша како да му објасни на американскиот народ зошто САД плаќаат огромни милијарди долари за европската безбедност и одбрана, кога Европа, нема да ја споменам земјата што ја апострофираше во тоа време, всушност дава милијарди и милијарди на Русија за евтина енергија.“
СРБИЈА И РАТКО МЛАДИЌ Таа потсети дека самите членови се обврзале на зголемување на средствата за одбрана, споменувајќи ја поранешната цел од два проценти и новите поставки за распределба.
„Мислам дека беше во право, ние се обврзавме на тие два проценти, сега еве три проценти, три плус два.“
Во разговорот беше дискутирано и прашањето за проширувањето на Европската Унија, улогата на Хрватска во тој процес и подготвеноста на земјите во соседството посилно да се движат кон евроатлантската интеграција. Посебна тема беше Србија и настаните поврзани со смртта на Ратко Младиќ, како и реакциите на европските институции и лидери на пораките и сцените од Белград.
Грабар-Китаровиќ вели дека затоа почнува да се прашува колку е сериозна Европската Унија кога зборува за проширување, особено кога станува збор за областа што официјално ја нарекува Западен Балкан.
„Затоа што ако е сериозна, тогаш навистина треба да инсистирате, буквално, на исполнување на сите критериуми што ги исполнивме. Запомнете колку проблеми имаше Хрватска поради критериумите за соработка со Судот во Хаг.“
Таа особено го проблематизираше ставот кон настаните во Србија по смртта на Младиќ, споредувајќи ги со хипотетичката ситуација во Хрватска.
„И не знам што би се случило ако во Хрватска таквата ситуација беше слична на онаа во Србија со погребот, де факто државен погреб, на Младиќ, воен злосторник. Што би се случило ако некој во Хрватска почне да го величи или создава таков спектакл за некој осуден за воени злосторства?“
„ЈАС ГО ПОДРЖУВАМ НИВНИОТ ПАТ“ И покрај оваа критика, Грабар-Китаровиќ нагласува дека силно го поддржува членството на Србија во Европската Унија и смета дека тоа е во интерес на Хрватска и на целата Унија. Но, таа предупредува дека настаните од последните денови нема да ѝ помогнат на Србија на тој пат.
„Навистина сум еден од оние кои веруваат дека Србија мора да се приклучи на Европската Унија, дека тоа е во интерес на Хрватска и ЕУ и навистина го поддржувам нивниот пат. Но, сцените што ги видовме овие денови нема да му помогнат на никого. Тие може да дејствуваат како популизам на краток рок, но не гледам дека Србија ќе профитира од тоа на долг рок на кој било начин. Тоа е едноставно негирање на реалноста.“
Зборувајќи за Босна и Херцеговина, Црна Гора и европската перспектива на хрватското соседство, Грабар-Китаровиќ потсети дека таа лично, хрватската влада и Хрватска воопшто со години, или децении, се залагаат за влез на овие земји во Европската Унија.
Таа не го смета процесот за класично проширување, туку за консолидација на Европската Унија. Државите кои сè уште не се интегрирани, според неа, се во политички вакуум што го користат други или трети сили, поради што верува дека е потребен многу поконкретен напредок.
„Според мене, тоа дури и не е проширување, туку консолидација на Европската Унија која дефинитивно припаѓа во политичкиот вакуум што го создадовме и кој едноставно го пополнуваат други сили, всушност трети сили. И треба да има многу поконкретен напредок.“
Таа, исто така, потсети на одлуката Украина да добие кандидатура за преговори за членство во Европската Унија. Таа ја поздрави таа одлука, но во исто време беше разочарана што Босна и Херцеговина, која во меѓувреме стана кандидат, не го доби истиот статус во тој момент.
„МОРА ДА ПРЕСТАНЕМЕ ДА ИСПРАЌАМЕ ДВОСМИСЛЕНИ ПОРАКИ“
Грабар-Китаровиќ смета дека Европската Унија мора да престане да испраќа двосмислени пораки до земјите што сакаат да станат нејзини членки. Кога станува збор за Босна и Херцеговина, таа нагласи дека тоа не значи мешање во нејзините внатрешни работи, но верува дека целата Унија мора да инсистира на демократски стандарди пред претстојните избори.
„Мора да престанеме да испраќаме двосмислени пораки, а тоа вклучува, мислам, без никаква намера да се мешаме во внатрешните работи на Босна и Херцеговина, но тоа вклучува и инсистирање на целата Европска Унија изборите што треба да следат да бидат целосно во духот на Дејтонскиот договор, за кој, меѓу другото, Хрватска е гарант, и тие да бидат целосно слободни, транспарентни и да не бидат манипулирани на никаков начин.“
Кога станува збор за иднината на Босна и Херцеговина, поранешната претседателка вели дека денес е многу пооптимистична отколку што била порано, иако признава дека не е сигурна колку е основан таков оптимизам.
„Патем, кога станува збор за Босна и Херцеговина, јас сум многу пооптимистична отколку што бев во еден период. Не знам дали овој оптимизам има основа, но некако гледам излез во новите генерации што доаѓаат, нови луѓе. Се надевам дека ќе има што е можно повеќе од нив во политиката во Босна и Херцеговина.“
На крајот од разговорот, таа се осврна на Црна Гора, нагласувајќи ја нејзината важност како членка на НАТО. Таа смета дека стабилноста на таа земја е исклучително важна, а особено предупреди на можноста за доведување во прашање на нејзиното членство во Алијансата.
„Црна Гора, исклучително важна земја членка на НАТО, никогаш не би сакала да биде првата земја што ќе побара да го напушти НАТО. Затоа, стабилноста на таа земја е исклучително важна.“
Кога станува збор за односите меѓу Хрватска и Црна Гора, таа рече дека Загреб мора да продолжи да инсистира на решавање на отворените прашања и не смее да се откаже од она што веќе е решено и договорено меѓу двете земји.
„А што се однесува до Хрватска, ние мора да истраеме во решавањето на отворените прашања и не можеме да се повлечеме ниту чекор од она што веќе е решено и договорено“, заклучи Колинда Грабар-Китаровиќ.
