Враќањето на Вишеградската група: Може ли да се обнови регионалниот сојуз и што тоа значи за Западен Балкан? Во разговорите Туск – Маѓар се споменуваат и кандидатите за ЕУ од Западниот Балкан
АНА ЉУБИЧИЌ
Посетата на новиот унгарски премиер Петер Маѓар на Полска тешко може да се протолкува како уште еден дипломатски протокол. Веќе изборот на Варшава за првото меѓународно патување по преземањето на функцијата претставуваше јасна политичка порака – не само за промената на курсот на Будимпешта по ерата на Виктор Орбан, туку и за обидот за обнова на еден од најважните регионални сојузи во Централна Европа во последните децении. Најавата за обнова на Вишеградската група повторно го отвори прашањето дали Централна Европа може да дејствува како политички блок во рамките на Европската унија денес – и под кои услови.
Кога разговараше заедно со полскиот премиер Доналд Туск за „враќање на виталноста и влијанието“ на Вишеградската група, Петер Маѓар не само што најави нова фаза во унгарско-полските односи. Тоа е обид за политичка рехабилитација на формат кој со години беше симбол на централноевропското единство во рамките на Европската унија, но кој, по рускиот напад врз Украина, практично остана парализиран од длабоките разлики меѓу нејзините членови. Војната во Украина го покрена прашањето дали Полска, Чешка, Словачка и Унгарија сè уште делат заедничка политичка визија за Европа. Додека Варшава и Прага зазедоа одлучно прозападен и антируски курс, Будимпешта на Виктор Орбан остана најблискиот партнер на Москва во рамките на Европската Унија, што доведе до речиси отворен политички раскол во самата Вишеградска четворка.
Маѓар најави обновување и зајакнување на Вишеградската група како важен политички фактор во Европската Унија, нагласувајќи ја подготвеноста за проширување на оваа соработка и на други земји. За време на разговорите во Варшава со Туск, тој рече дека нордиските земји, Австрија, Хрватска, Словенија, Романија, како и земјите од Западен Балкан кои не се членки на ЕУ би можеле да бидат вклучени во проширениот формат, а исто така најави и можност за одржување самит во Будимпешта до крајот на јуни. Полскиот премиер се согласи со неговата идеја, додавајќи дека тоа е историска можност за обновување на регионалната соработка.
Како беше формирана Вишеградската група?
Идејата за регионална интеграција на земјите од Централна Европа се роди во почетокот на деведесеттите години, во време кога земјите од поранешниот источен блок се обидуваа да го дефинираат своето место во новата европска политичка архитектура по падот на комунизмот. За време на говорот во полскиот Сејм во 1990 година, тогашниот претседател на Чехословачка, Вацлав Хавел, зборуваше за потребата Централна Европа да стане политичка реалност од „историски и духовен концепт“, заснован на соработка на земјите што делат слично историско искуство и транзициски пат.
Само една година подоцна, на 15 февруари 1991 година, во унгарскиот град Вишеград, беше потпишана декларација за соработка меѓу Полска, Унгарија и поранешна Чехословачка, со што се создаде Вишеградската група. Основните цели поставени во тоа време беа координација на државите во процесот на приближување кон западните политички и безбедносни структури, првенствено кон Европската унија и НАТО, што оттогаш е постигнато. По распадот на Чехословачка, групата продолжи да ја сочинуваат Полска, Унгарија, Чешка и Словачка.
Со влегувањето на сите четири земји во НАТО и Европската унија, главниот двигател на Вишеградската група исчезна, но таа продолжи да функционира во рамките на новата рамка на соработка. Беше договорено државите да продолжат да се фокусираат на регионални иницијативи и проекти насочени кон зајакнување на идентитетот на Централна Европа, а оттогаш соработката се базира првенствено на специфични проекти, задржувајќи го својот флексибилен и отворен карактер.
Во 2000 година беше основан Вишеградскиот фонд, кој претставува единствена формална институција на групата, а во рамките на неговите активности, соработката се развиваше во форматот V4+, во кој беа вклучени земјите од Западен Балкан, земјите од Источното партнерство, но и партнери како Јапонија, Јужна Кореја и Израел.
Но, како и механизмот на колективен трансфер на моќ, Вишеградскиот систем постигнува политичка тежина и способност за координирано дејствување само доколку сите делови дејствуваат во заедничка насока. Меѓутоа, кога поединечните актери почнуваат да се стремат кон различни интереси или отстапуваат од заедничките приоритети, механизмот формално не се распаѓа, туку станува ограничен во постигнувањето на целите за кои е основан.
И покрај периодите на интензивна координација – особено за време на мигрантската криза од 2015 и 2016 година, кога членовите дејствуваа речиси едногласно кон миграциската политика на Европската Унија – Вишеградската група никогаш не стана солиден политички сојуз со унифицирана стратегија за надворешна политика. Заедничките ставови генерално постоеја само во областите каде што националните интереси на четирите држави директно се совпаѓаа. Токму затоа војната во Украина стана најтешкиот тест за групата од нејзиното основање. Разликите во ставовите доведоа до сериозно заладување на односите во самата Вишеградска група, намалување на бројот на состаноци и речиси целосно отсуство на заеднички политички иницијативи во последните неколку години.
Димитрије Милиќ од Нови трет пат за НИН вели дека најголемиот проблем за Вишеградската група е токму тоа што нејзиниот состав се менува политички во контекст дека популистичката моќ се губи во една земја, а се појавува во друга. Меѓу државите, како што наведува тој, никогаш нема целосно усогласување кога станува збор за ставовите.
„Вишеградската група никогаш не успева да го пронајде тој баланс, така што во истиот момент ист тип лидер е во сите четири земји во исто време, бидејќи различните типови лидери имаат различни пристапи кон Европската Унија и Брисел. Популистите се скептични кон Брисел, тие сакаат влијанието на Брисел да се намали на некој начин, како Орбан или Фиц или Бабиш. Додека проевропските лидери како, на пример, Петар Маѓар или Доналд Туск и други се обидуваат да изградат подобри односи. Значи, тоа е најголемата пречка што стои пред Вишеградската група да биде повлијателна“, рече Милиќ.
Милиќ наведува дека влијанието на Вишеградската група било најголемо во периодот на почетокот на европската интеграција на овие четири земји, кога тие дејствувале координирано, споделувале искуства и се обидувале да бидат еден заеднички глас пред Европската Унија во моментот кога сакале да ѝ се приклучат.
Каква е иднината на Вишеградската група?
Во моментов, најголемиот адут на Вишеградската група, вели Милиќ, е растечката моќ на Полска, поради бројот на жители, големината на економијата и континуираниот економски раст, но и растечката армија, што е сè поважно прашање во Европа, и квантитативно во однос на бројот на членови, и квалитативно во однос на опремата што ја поседува.
„Затоа, со растот на влијанието на Полска, автоматски расте и целокупното влијание
Тие можат да се согласат за некои прашања, но ако имате одредени лидери кои имаат повеќе идеи за намалување на влијанието на Брисел, како што се сегашните лидери во Чешка или Словачка и други кои сакаат да се приближат до Брисел, како што е случајот со владата во Будимпешта и во Варшава – клучното прашање останува, дали ќе успееме да го надминеме тој вид несогласување“, рече Милиќ.
(текстот е објавен во белградски НИН а насловот и опремата се на Глобус)
