Тој е еден од најголемите мајстори на пишаниот збор чии драми и романи ги направија хрватски класици. Преведена е на петнаесет јазици, а неговата најпозната драма „Хрватски Фауст“ беше играна во Белград, Европа, во градовите на поранешна Југославија, но никогаш во Загреб.
Ова е извадок од еден од неговите последни интервјуа, што инакуретко ги даваше. Почина неодамна на 78 години
Англичанец и филозоф по образование, левичар по убедување, тој беше принуден да ја напушти Хрватска за време на владеењето на Туѓман. Живееше како високо почитуван емигрант во Германија. Денес живее на хрватски остров и, по потреба, оди во Загреб и понатаму во Европа.
Овие месеци, Слободан Шнајдер (1948) е повторно во центарот на вниманието. Неговиот нов роман „Исчезнувачкиот ангел“ привлекува големо внимание. Работел на него цели осум години, го објави хрватската „Фрактура“, а актуелната новосадска „Академска књика“ е одговорна за изданието на српски јазик. Исто како што го објави неговиот претходен роман „Доба мједи“, кој имаше четири изданија во Хрватска. Беше преведен на петнаесет јазици, а критичарите пишуваа во италијански, германски, холандски… весници дека станува збор за епски роман кој несомнено може да се смета за ремек-дело на европската литература. И првите рецензии за романот „Исчезнувачкиот ангел“ укажуваат дека Шнајдер „одново направил голем роман и јасно покажал и докажал дека неговата книжевна вештина не познава ниту признава никакви граници (Јарослав Печник)“.
Во текот на децениите пишување, овој истакнат интелектуалец бил и колумнист во риечкиот „Нови лист“ сè до моментот кога луѓето на власт повеќе не сакале да ги трпат неговите убоди. Во најголем дел, тој не бил вљубен во ниту еден авторитет. Кратко време, додека социјалдемократот Ивица Рачан бил премиер, Шнајдер бил директор на угледниот Загребски младински театар, но морал да си замине поради репертоарската политика што ја застапувал. Во Европа е фален како првокласен драматург, во Хрватска, со ретки исклучоци, неговите драми не се изведуваат. Тој не се жали на тоа, како по правило, јасно објаснува и одредени потези на владата, честопати цинично, по што сè им е јасно на сите.
Слободан Шнајдер е биолошки потомок на таткото Ѓуро Шнејдер, поет и писател, и мајката Зденка, која во 1942 година, како член на национално ослободителното движење, едвај наполнувајќи 18 години, доживеала злосторства во усташкиот логор во Нова Градишка. Шнајдер можеше да каже дека е и „див син“ на хрватскиот писател Мирослав Крлежа (1893-1981), а во ова интервју за CORD тој објаснува:
„Вонбрачен син е тоа непријатно изненадување што се јавува кога таткото умира, дури и ако е славен и богат, а таков син ги пријавува своите аспирации за наследство. Сепак, нема сомнение за наследството на Крлежа. Анегдотата вели дека еден од најупорните и најгласните во прашањето за наследството, а по смртта на Крлежа, бил неговиот шофер.
Во овој случај, дивиот син би бил оној кого, како што често се случува, таткото не би го признал. Но, кога Крлежа повеќе не можел да направи ништо во тоа прашање, секако дошле шоферите“.
Имено, денес живееме во земја, во нејзината литература, како Мирослав Крлежа да не напишал ниту еден збор.
– Вистина е, а на тоа алудирате, еднаш аплицирав дека би бил среќен да бидам таков див син. Пресметката се покажа погрешна: Тука нема што да се наследи. Мораме сè сами да направиме. Повторно и повторно. Со голема почит кон бардот, но повторно. Знаејќи добро дека ние самите нема да оставиме ништо зад себе. Покрај три вистински, имам и диви внуци.
Неговите родители се развеле рано, а тој порасна со мајка си.
„Мајка ми и татко ми водеа тешки правни битки за децата, за сестра ми и мене, што многу потсетува на некои современи, на пример во врска со Северина. Мајка ми победи во тој тежок спор, односно ги зеде децата. Но, потоа таткото речиси целосно исчезна. Можете да прочитате за тоа во последните поглавја од романот „Месингово време“. Трагите од нивната борба ги наследив во писма, кога си ги кинеа цревата еден на друг.“
Ако критериумот за валидноста на една држава е среќата на нејзините граѓани, тогаш во Југославија сè уште имало повеќе од таа среќа отколку денес.
Сепак, и покрај сè, тој имал среќно детство:
„Одев во основно училиште со селани затоа што живеевме на периферијата на градот, во населба која сè уште не беше град, туку престанала да биде село. Израснав во женско семејство, со мајка ми и баба ми, многу паметен матријархат кој навистина не бил допрен од животот. Нејзиниот син, и мојот чичко, не се вратија од Маутхаузен, каде што беше испратен во затвор по Јасеновац. Тој беше убиен буквално на последниот ден од војната, во мај 1945 година. Тој е секогаш со нас. Свеќа гореше пред партизанскиот споменик. Баба ми доби компензација за својот син, во денешна вредност од околу 30 евра.“
Кога го прашувам да раскаже што наследил од родителите, какво било неговото воспитување, добивам одговор:
„Генетиката, секако, не ја бираме. Во таа смисла, го имам дарот на Дана од мојот татко: имам еден ген што секогаш ги загрижува кардиолозите. Ми кажува, црно на бело, дека имам зголемен ризик од срцев удар. Мојот татко, точно на моите сегашни години, почина од миокарден инфаркт.
Значи, тој исчезна од моето детство, само за да се појави во мојот живот некаде за време на моите средношколски денови. Морам веднаш да кажам дека одев во гимназија што беше неспоредливо подобра од онаа што денес се нарекува тој термин. Наставничкиот кадар беше неверојатен и со љубов се сеќавам на многу од моите професори дури и денес. Хрватскиот учител ми всади почит и љубов кон Црњански, а потоа и кон Крлежа. Навистина уживав читајќи ги моите рани дела пред класот. Секогаш бев суетен и ми требаше публика.
Изненадувачки, она што требаше да биде машка компонента во воспитувањето, се задоволив сам со себе. Навистина ми се допаѓаше фудбалот. Одев на натпреварите, секако викав за Динамо. Секако имаше проблем со билетот. Требаше да најдам некој возрасен навивач да ме пушти бесплатно. И така, многумина ме посвоија, за многумина бев див син. Крлежа не одеше на натпреварите.“
Што остана денес од тој левичар, кој во 1968 година како делегат на Загребскиот универзитет, дојде во Белград да ги поздрави студентите:
„Прво ќе ви кажам нешто за шеесет и осмата генерација, таа генерација што се обидуваше со сите сили да се роди политички и културно. Луѓето обично растат спротивставувајќи се на авторитетот. Во тоа време, Југославија ја водеше човек со голем политички инстинкт – дури и Ѓилас му го признаваше тоа на Тито – и голема заслуга за успехот на единствената автентична револуција на наша почва. Усташите исто така го нарекуваа своето движење револуција, и го крстија отворено тоталитарено, бидејќи за нив тој термин немаше грда конотација како што има денес, туку напротив. Но, тоталитарната револуција е револуција против концептот. Како Туѓман, конзервативен.
Значи, од една страна, како водач имавме човек со неоспорни заслуги за релативно мирното детство и младост што ги имавме дотогаш. Но, видовме дека прашањето за неговата револуција е во застој, дека револуцијата, како што вели Крлежа (но тој сигурно не му го кажал тоа на Тито, особено не тет-а-тет, лице в лице), маневрира како локомотива на секундарна, маневрирана станица. Нам, режимот ни изгледаше стар, неспособен за промени, кои декларативно беа на усните на сите, но всушност ништо не се менуваше.
Во тој момент, револуцијата се плашеше од сопствената младина. Не заборавајте дека Едвард Кардељ, иако еден од најпаметните во Титовата свита, го молеше Централниот комитет да испрати тенкови до белградските студенти.
Имено, денес живееме во земја, во нејзината литература, како Мирослав Крлежа да не напишал ниту еден збор. Потоа излеговме на улица, а тоа лесно можеше да биде крвопролевање како она на плоштадот Тјенанмен во Пекинг.
Денес, по пропаѓањето на неговиот проект, мислам подобро за Тито отколку тогаш. Но, приговорите што ги изнесе мојата Анѓа Бериљо во романот „Ангел на исчезнувањето“, личност посветена на каузата на својата револуција, се во основа приговорите што мојата генерација ги изнесе против режимот на Тито во 1968 година.
Бунтот од 1968 година беше целосно синхронизиран со европските настани на универзитетите, конечно францускиот и германскиот. Имавме врски со нив, а многумина од нас долго време беа под сомнение на Службата поради тие врски. Во 1990-тите, нашите досиеја едноставно се пренесуваа од рака на рака. Оттогаш, службите следеа различни, дури и спротивни цели, заштитувајќи ги земјите што се непријателски расположени една кон друга, но во основа тие се исти луѓе. Тоа беше случајот со Гестапо во Франција. На Западот му беа потребни не само луѓе што знаат да цртаат и да пукаат ракети, туку пред сè полицајци. Сè на сè, тоа е сè уште непишано поглавје. И јас ѝ должам нешто на мојата генерација.
Денес, работите се такви што поновата хрватска историја започнува во 1971 година. За вас, тоа би значело од пресметката на Тито со српските либерали.
– Сепак, поновата хрватска историја започнува во 1968 година.
Сепак, како што реков, денес мислам подобро за Тито отколку тогаш. Ова ми беше особено објаснето со проучувањето на отпорот на Тито кон Сталин. Да не постоеше тој отпор, ќе ја поминевме нашата младост во сивата клима на земјите од таканаречената народна демократија, односно земјите од советскиот камп.
Дали е можно денес да се биде јавно деклариран левичар во Хрватска, односно на територијата на поранешна Југославија, а да не се биде професионално санкциониран за тоа? Колку е тоа прифатливо, непријатно, опасно денес?
– Никогаш не сум размислувал за тоа на таков начин. Дури и кога добивав закани со описи за мојата физичка ликвидација, која ќе биде извршена толку стручно што ќе можам да ја доживеам во целост и еден час, на пример, не брзав веднаш во полиција. И реков, има експерти за цената. Сепак, не знам што би било – деклариран левичар? Изгледа како компот од кајсии на кој пишува што има во теглата. НИКОГАШ не сум одлучил да бидам прогласен за компот од кајсии. Никогаш не сум размислувал за ризикот. Размислував на свој начин, само внимавајќи да не бидам посвоен од некој виновен.
Можете ли да заработувате за живот од пишување?
– Јас сум хрватски пензионер, а таа категорија е повеќе или помалку социјална. На моите издавачи надвор тоа не им се допаѓа, па ми праќаат пари од време на време. Секако имам повеќе од повеќето од оние што го прават тоа што го правам јас. Ако не се академци.“
Колку дневната политика влијае на вас денес?
– Ми паѓа на ум познатата изрека на Наполеон на оваа тема: Сите зборуваат за судбина. Политиката денес е судбина.“ Значи, Бонапарта. Патем, тој беше првиот што создаде таен брак, многу ефикасен. Па, погоре во интервјуто реков дека судбината е генетика. Можам само да кажам дека, како што стареев, развив презир кон политичката класа како таква. Се чини дека оваа класа на нашите простори, на поранешниот југословенски регион, по потреба прерасна во она што Ѓилас го нарекува нова класа, односно номенклатура. Она што е дури и донекаде ново во оваа смисла, а што се случува во Хрватска, е тоа што неодамна, политичката класа целосно директно префрла јавни пари во вртоглави суми на сопствените компании. На пример, министерот префрли милиони евра на својата компанија. Таму веќе ништо не е скриено, иако е без очи. Досега, одеше по заобиколен пат, иако резултатот е ист. Сега веќе не им е гајле. Политичката класа се промовира во високата буржоазија. Досега без никаков ризик!“
Дали ни е оставено некое добро, најдобро наследство од поранешната земја?
– Постои, бидејќи повеќе не постои. Постои сеќавање. Ако критериумот за валидноста на една држава е среќата на нејзините граѓани, тогаш таа среќа била поголема во Југославија отколку денес. Секако, да немаме илузии. Југославија беше далеку од идеална држава, но ако се осврнеме денес, она што го кажав им изгледа вистинито на повеќето од оние што се родени на оваа почва.
Кој е најголемиот успех на хрватската влада од создавањето на државата Хрватска до денес?
– Па, тоа би значело дека има многу успеси, а потоа еден е најголем. Давање и земање, како што велиме ние луѓето од Кајка. А мојот мазохизам има граници.
Театарската драма на Шнајдер „Хрватски Фауст“ до ден-денес остана „темен предмет на желба на хрватската ситна буржоазија“, неизведена во Хрватскиот народен театар. Да беше некогаш изведена во Хрватскиот народен театар, како што беше изведена во Југословенскиот драмски театар во 1982 година и беше најгледаната претстава во овој театар во следните десет години, дали нешто ќе се сменеше со перцепцијата на оваа претстава и нејзината валоризација кога станува збор за современата хрватска драма?
– Не сакам да зборувам за тоа бидејќи и самиот веќе си создадов навика. Постојано кревам два прста и како ве молам, господа, јас сум тука, дивиот син на ова или она, дајте ми, за Бога, известување! Но, во основа, не ми е гајле за тоа.“ Во романот „Исчезнувачкиот ангел“ има поглавје со наслов „Le Danse macabre croate“, т.е. „Хрватски танц на мртвите“, каде што кажав нешто што завршува на таа несреќна тема, со желба никогаш повеќе јавно да не треба да зборувам за тоа.
Неодамна, политичката класа во Хрватска целосно директно префрла јавни пари во вртоглави износи на сопствените компании.
– И ете те, прашуваш. Станува збор за нешто што, како табу, го преживеа распадот на државата и продолжи да постои во друга, направена според спротивното „упатство за употреба“. Па како е тоа така? Има нешто куриозитетно во сето ова, нешто скандалозно-комично. Скарли покажува кон насмеаните черепи. Па, нека почива во правта на сите нив!“
Кога Снежана Бановиќ, како директорка на Драмата на Хрватскиот народен театар, сакаше „Хрватски Фауст“ да биде поставен во Хрватскиот народен театар, но?
– Младен Тарбук, интендантот на Хрватскиот народен театар во времето кога Снежана Бановиќ беше директорка на Драмата – убедливо најинформираното дуо досега – всушност спомна во едно интервју дека има намера да го изведе тоа дело. Но, предлогот за репертоар никогаш не беше формулиран. Двајцата сигурно размислувале за тоа, особено Снежана Бановиќ, но таа беше многу брзо отпуштена од позицијата директорка на Драмата, токму поради гостувањето во Белград што го планираше. А потоа, за жал, зависеше и од Младен Тарбук. Бановиќ разви голема агитација, не само за таа драма, туку и за тринаесет други кои никогаш не беа изведени, на многу места, вклучително и во нејзината книга за лудите осумдесетти, која ја имате во многу доброто издание на Геополитика.
Вашиот нов роман „Исчезнувачкиот ангел“ е еден вид ода за Загреб, кој повеќе не постои. Што е Загреб денес за Слободан Шнајдер?
– Па, исто како што разоткривте кој беше мојот биолошки татко и на кого се понудив на посвојување, Загреб е засекогаш, нели, мојот роден град. Само Хомер е роден во дури седум грчки градови. „Исчезнувачкиот ангел“ е посветен на Загреб, тоа е роман за него, како на пример, Александарплац на Деблин, ако малку може да се спореди со големиот, роман за Берлин. Јас живеам на остров во централна Далмација. Моите извори се таму, а цела една полица е веќе мои книги. Ужасно.
Што чита овој писател, дали има свои омилени писатели?
– Јас сум машина за читање. Анегдотата вели дека мојот татко, стариот Кемпф од бронзеното време, како критичар ја читал целата хрватска книжевна продукција од своето време. Јас не сум критичар, но ме интересира што пишуваат моите колеги.
Во последно време многу го читам Киш. Мојот голем книжевен модел е Роже Мартин ди Гар, заборавениот француски нобеловец, и неговото семејство Тибо. Така би сакала да пишувам. Не верувам дека ќе успеам.
Автор: Радмила Станковиќ
Извор: https://cordmagazine.com/sr/zivotna-prica/slobodan-snajder-pisac-o-titu-danas-mislim-bolje-nego-onda/
