СВЕТЛАНА СЛАПШАК
Значењето или пораката на филмот е целосен неуспех: медиумите повеќе не се универзални и не можат да ангажираат никого, целиот свет повеќе не може да гледа и да го види истото, вонземјаните се помалку способни да воодушеват од вчерашниот анално-орален вишок на Трамп, ниеден вонземјанин нема очи на палестинско дете
Јадни се нашите глави: да се соочиме локално со претстави што ги евоцираат визиите на Хиеронимус Бош за пеколот во времето на истребување на цели народи и заканата од катастрофа за планетата е доволно застрашувачка… а најголемата слика утре, апокалипсата (во оригиналното значење, „откровение“) на Драгутин и Милутин (се работи за роботи во народна носија – н.з.) . Диктатор кој, откако вози по нов пат, бара вино и храна, разговара со Гоца додека злобен хрчак мавта над неговата глава во ритамот на неподносливо турбо, сè тоа под шатор каде што трикрилци ја штитат таа беда од врвот на државата пред масите кои нема да добијат јагниња… нема повеќе опис од кој опишувачот не би се срамел. Погледот мора да се тргне, бидејќи и ние се срамиме од тоа… И сепак, со затворени очи, откако ги прецртавме научните и технолошките паркови, сè уште има патишта на списокот што треба да се прецртаат.
Мрморењето за патиштата и аутистичниот распоред на имињата на селата и километрите започнува со лаги, бидејќи, никогаш не се прави разлика помеѓу патиштата во Србија во Југославија и во независна Србија. Сосема непотребно, бидејќи изградбата на патишта е интензивна. Дека тоа бил голем диктаторски комплекс, дури и денес потврдуваат живите легенди за тоа колку патишта биле изградени, по тој точен редослед, од Мусолини, Хитлер, Франко и грчките полковници. Нешто не е во ред со диктаторите што ги осквернуваат патиштата, особено кога на нив работат робови, затвореници, робови и странски работници. Бригадите за младинска работа се, се разбира, најстрашната работа за нив. Толку за тоа, не е потребно повеќе.
И потоа останува стариот лек во форма на бегство во темнината со слики што некој друг ги создал за нас, бидејќи, ние самите создаваме само повеќе кошмари. Кино, а во киното новиот и прилично остарен Спилберг со „Ден на откривање“ ((Disclosure Day). Во салата сме шестмина и има климатизација. Филмот е франшиза, емотивна и лична франшиза на Спилберг за средба (Сретение?) со вонземјани. Избраните, со потрагата по другиот и себеси, ќе откријат – овој пат дека најмалку седумдесет години биле таму, со нас. И на крајот од патот, тука е самиот вонземски Дедо Мраз, бидејќи филмот беше лансиран во погрешно време, како и да е.
Значењето или пораката на филмот е целосен неуспех: медиумите повеќе не се универзални и не можат да ангажираат никого, целиот свет повеќе не може да гледа и да го види истото, вонземјаните се помалку способни да воодушеват од вчерашниот анално-орален вишок на Трамп, ниеден вонземјанин нема очи на палестинско дете, иднината не е во ѕвездите, освен ако богатите не нè напуштат и не одат таму и ние воздивнеме со олеснување. Изгубениот поглед на двата главни лика е единствениот елемент што е што е можно поблиску до денешното време. Гледам и почнувам да уживам во мојата надмена иронија и 0% кал. рабарбара-јагода низ сламка, дури го најдов и најмалку болниот агол од вратата, бидејќи лицата со попреченост имаат место само во првиот ред… а потоа, еден подмолен удар: хероите конечно се сеќаваат на својата прва средба кога биле деца, за време на која вонземјаните се појавиле како животни и во форма на бајка за Ивица и Марица. Спилберг, во целосна автопоетика, се самообјаснува и признава дека ни дава бајка, бидејќи она што вонземјаните го бараат и го пронашле кај луѓето е емпатија. Солзите ми течеа како пролетен дожд (незаборавен цитат од „Ветерот во врбата“) и не престанаа дури ни кога си заминавме, додека толпи мали Земјани трчаа во кината, со раце полни со кофи пуканки, со мајки и татковци исцрпени од купување храна за празниците и долгиот викенд (национален празник, 25 јуни во Словенија). Плачев длабоко во ноќта. А зошто? Поради ракунот..
Во филмот, децата ги одведуваат лисица, елен и ракун, заедно со кардинална птица, која не постои во Европа. Кога го гледавте Дизниевиот филм „Снежана“, ги видовте животните што се собираат околу неа по нејзиното будење во Америка, откако избегале од европски двор/град со подрум каде што универзитетот е лабораторија на кралицата/вештерката, а сега ја чекаат на американски универзитет/кампус, каде што џуџињата учат и предаваат во некое гнездо надвор од градот. Па, меѓу тие животни е ракун, а меѓу птиците е светло црвена кардиналка и тиркизно сина страчка со црно-бели ленти на крилјата. Така знаеме дека сме во Америка. Птиците не дојдоа во Европа, а ракунот беше префрлен и припитомен, исто како во времето на објавувањето на „Снежана“, кон крајот на триесеттите години од минатиот век. Дизни малку флертуваше со растечкиот нацизам, па оттука и тиролската декорација на куќите на гномите, хармониките и јодлирањето. Сето ова е пример за тоа како животните ја означуваат природата и културата на нашиот свет. Спилберг дискретно се осврнува и на тоа.
Животните им пристапуваат на луѓето ако знаеме како да се справиме со нив и ако имаме природно и културно помирена емпатија. Во најдобри случаи, еленот ја навалува главата на страна за гушкање, лисицата се кикоти во нашиот скут ако ја почешаме по брадата, а ракунот се врти на грб во знак на сочувство и бара лесно погалање по стомакот. Тоа сме ние, тоа е она што човештвото може да биде, тоа е она што понекогаш, ретко, е. Ова беа практиките на човечката мајка на шимпанзата и човечката мајка на горилите, како и на тој стогодишен биолог кој се гушка со сите живи суштества што му дозволуваат, тоа е лудоста за мачки и капибари на интернет, тоа е американската домаќинка која се надева дека по смртта ќе оди во мачкиниот рај, а не во човечкиот. Тоа е одговорот на Маргарет Мид до студентите, дека цивилизацијата започнува кога некој во групата ќе залечи скршена нога и ќе умре подоцна, кога праисториско семејство со почит ќе го закопа своето дете со Даунов синдром, можевме да бидеме тоа, а не бевме. Не научивме доволно од нив, од животните: колку полесно и послатко би било детството ако мајките и возрасните воопшто знаеја како да предат! Кога малите макаки мајмуни се губат, тие прво бараат друго младенче, а потоа се држат толку блиску едно до друго што е многу тешко да се одвојат, дури и за хранење.
Не станува збор за изгубен рај, туку за историски промени во човечката психа. Ретки мислители, како што се Инас Мејерсон, Жан-Пјер Вернон и нивната школа (историска антропологија) веруваат дека психата се променила и дека психоанализата е погрешна кога ја третира психата како нешто универзално и анахронистично, во најлош случај вечно. Фројд, лоло, многу пати си погрешил…
Вернон детално го опишал односот на античкиот човек кон светот, многу различен од модерниот; христијанството ја променило не само психата, туку следствено и телото. Современиот човек претрпел огромни промени во брановите на глад и болести во таканареченото мало ледено доба од 14-ти до 19-ти век, во мизерни пет века. Истражувањето на тие промени, кои се клучни за нас, само што започнува. Ужасно доцниме, бидејќи веќе се пржиме во голема мера во новата климатска доба, која самите ја создадовме. И можеби токму затоа е неопходно и итно размислување, подготовка за нова ера, која може да биде изобилна со плодови како рана Европа, и можеби спасението ќе биде во долната хемисфера, која Европа толку безмилосно ја уништува.
Пред триесет години, видов седум срни во мојот двор, на моето прво утро во Америка. Подоцна, го уредив дворот како менза: зајаците јадеа надвор, мармотот ги доеше своите бебиња во дневната соба, верверичките го обожаваа плакарот. Ракун, само еден, доаѓаше ноќе и ја избираше храната со своите фини прсти, ја миеше во сад поставен за него, и конечно легнуваше на грб и ме гледаше: замислував дека е вљубен. Кардиналот, со сета своја сериозност, доаѓаше исклучиво на прозорецот од мојата канцеларија на кампусот. Ми се чинеше дека сите тие мои американски животни, кои имаат само два века искуство со масите луѓе, немаат потреба да побелеат како, да речеме, европските птици, и да се плашат помалку од луѓето воопшто. Колку учење е потребно, колку требаше да се срамам што не знам повеќе од орнитологија!
Но, другите, живите, немаат ништо против. Вчера, во градината во Љубљана се појави галеб за да ме пофали што плачев поради филмот.
Тоа нема да го олесни враќањето во реалноста, кон сликата, во пеколот на Бош – подобро од која било утопија. И благодарност до Спилберг за краткото и впечатливо потсетување што веројатно немаше при замислувањето на филмот, но работеше од свест до свест, претпоставувам со емпатија.
(pescanik.rs)
.
