АНА МАРТИНОЛИ
Прилагодена вештачка интелигенција за ТВ „Хепи“ и „Информер“
Медиумите со најниско ниво на доверба кај публиката немаат многу што да изгубат со воведувањето нетранспарентни практики на вештачка интелигенција (ВИ). Нивната публика веќе не очекува уредувачка строгост, па прагот на толеранција за манипулативни форми останува висок. Истовремено, употребата на реконструкции со ВИ и на неозначени презентери генерирани од ВИ дополнително ја нагризува и онака малата доверба што таквите медиуми ја уживаат кај пошироката јавност – иако не нужно и кај сопствената публика, која вестите ги добива во формат што веќе соодветствува на нејзините очекувања, изградени врз сензационализам, агресивен говор и брзина.
СИНТЕТИЧКИ ВЕСТИ И СИМУЛАЦИЈА НА РЕАЛНОСТА Два настани што се одвиваа паралелно на српската медиумска сцена во изминатите недели на прв поглед изгледаат како технолошки куриозитети, но всушност се симптоми на процес во кој границата меѓу информацијата и конструкцијата се брише побрзо отколку што можат да одговорат регулативата и медиумската писменост на публиката.
На телевизијата „Хепи“ (Happy TV), вестите почнаа да ги читаат презентери што не постојат – дигитални ликови претставени пред публиката под имињата Бојана Филиповиќ и Марко Поповиќ. Сето ова се случи без каква било најава или ознака дека станува збор за производи на вештачката интелигенција. Здружението на новинари на Србија реагираше со соопштение дека ова е прв случај во Србија вестите на телевизија со национална покриеност да ги чита ВИ наместо новинар. Од телевизијата „Хепи“ одговорија дека презентерите со ВИ не ги заменуваат новинарите и уредниците, туку дека нивната улога е да го подобрат начинот на презентирање на содржината, додека зад секоја информација сè уште стојат луѓе кои ги подготвуваат и проверуваат вестите
„Информер“, како и секој таблоид, функционира според модел што го максимизира бројот на кликови преку емоционалниот интензитет на содржината. Реконструкцијата на убиството со помош на вештачка интелигенција совршено се вклопува во оваа логика: визуелниот формат, насилството, познатата афера, „ексклузивноста“ – сето тоа се компоненти што алгоритмите на социјалните мрежи ги наградуваат.
Истовремено, „Информер“ интензивно користи вештачка интелигенција за да создава видеосодржини поврзани со општествено-политички и криминални настани. Највпечатлив пример е видео-„реконструкцијата“ на убиството на Александар Нешовиќ, генерирана со вештачка интелигенција, која – како што наведува редакцијата – е изработена врз основа на официјалните информации познати во моментот на објавувањето. Зборот „реконструкција“ носи голема тежина во случајот со „Информер“. Во кривичните постапки, реконструкцијата е процесно дејствие што го спроведува обвинителството врз основа на докази; таа се подготвува со недели и вклучува активно учество на обвинителот, полицијата, форензичарите и сведоците. Кога таблоид ќе генерира визуелен материјал со истото име, но без правна и процесна рамка, значењето се замаглува – гледачот добива слика што изгледа како доказ, но всушност станува збор за редакциска интерпретација обликувана во визуелна форма што потсетува на документарна реконструкција.
Според домашните и меѓународните истражувања што ја следат медиумската сцена, српскиот медиумски простор се карактеризира со висока концентрација на сопственост, нетранспарентно финансирање, слаба примена на регулативите и селективно постапување по законските прекршоци од страна на (практично непостоечкото) тело REM. Во таква средина, синтетичката содржина генерирана со вештачка интелигенција станува логично продолжение на постоечките практики. Фабрикувањето наративи го заменува известувањето, потпомогнато од технолошка автоматизација и забрзување. Она за што претходно биле потребни уредници, фотографи и сценаристи, сега може да се генерира за неколку минути. „Информер“ објави напомена за одрекување од одговорност, но таа е ефективна само за читателите кои внимателно читаат, ја разбираат разликата меѓу „реконструкција со вештачка интелигенција“ и автентични снимки, и имаат капацитет критички да ја проценат визуелната содржина. Истражувањата за медиумската писменост во Србија постојано покажуваат дека овие вештини не се широко распространети. Значителен дел од публиката што ќе го види насловот „Погледнете го видеото – еве како беше убиен“ ќе го доживее тоа како документарен прилог, а не како шпекулативна анимација создадена со вештачка интелигенција. „Информер“, како и секој таблоид, функционира според модел што го максимизира бројот на кликови преку емоционалниот интензитет на содржината. Реконструкцијата на убиството со вештачка интелигенција совршено се вклопува во таа логика: визуелниот формат, насилството, познатата афера, „ексклузивноста“ – сето тоа се компоненти што алгоритмите на социјалните мрежи ги наградуваат. Јавното обелоденување дека содржината е создадена „со помош на вештачка интелигенција“ не претставува етички или професионален гест, туку правен и репутациски штит што остава простор за уредничко оградување доколку дојде до негативни реакции во јавноста.
Она што ги поврзува овие две појави – телевизијата „Хепи“ (Happy) и „Информер“ (Informer) – е регулаторниот вакуум. Законот за електронски медиуми забранува објавување содржини што можат да ја доведат публиката во заблуда, особено во информативните програми. Сепак, домашната законска регулатива во моментов не содржи одредби што директно се однесуваат на употребата на вештачка интелигенција во улога на водители или при продукцијата на информативни содржини. Тоа значи дека правна основа за санкционирање на отсуството на ознаката „генерирано од вештачка интелигенција“ практично не постои, иако станува збор за практика што го прекршува основниот принцип на транспарентност кон публиката. Исто така, овие појави не се случуваат во вакуум, туку на пазар каде што општата доверба во медиумите е веќе меѓу најниските во Европа. Само 22 отсто од српските граѓани имаат доверба во медиумите, додека 53 отсто изјавуваат дека активно ги избегнуваат вестите. Сликата за довербата е силно поларизирана, а „Информер“ е медиумот во кој најголем број испитаници немаат доверба – дури 64 отсто – веднаш пред „Пинк“ (63 отсто), како и „Курир“ и „Хепи“ (по 57 отсто). Според тоа, медиумите што најинтензивно користат продукција со вештачка интелигенција – „Информер“ со „реконструкциите“ и „Хепи“ со неозначените водители генерирани од вештачка интелигенција – се наоѓаат на дното на листата на доверба.
Од овие податоци може да се изведе образец што ги надминува поединечните примери.
Медиумите со најниско ниво на доверба кај публиката немаат многу што да загубат со воведувањето нетранспарентни практики засновани на вештачка интелигенција. Нивната публика веќе не очекува уредувачка ригорозност, па прагот на толеранција за манипулативни форми останува висок. Истовремено, употребата на реконструкции и на презентери генерирани од вештачка интелигенција (без соодветно означување) дополнително ја нагризува и онака малата доверба што овие медиуми ја уживаат кај пошироката јавност – иако не нужно и кај сопствената публика, која вестите ги прима во формат што веќе одговара на нејзините очекувања, засновани на сензационализам, агресивен говор и брзина. На тој начин се создава своевидна самоодржлива ниша: технологијата, која би можела да ја зголеми ефикасноста на редакциите, станува дополнителна алатка за натамошно бришење на границата меѓу информацијата и конструираната содржина. Опасноста е многу посложена и поширока од самата збунетост на гледачите пред екраните. Кога визуелната форма на доказ (реконструкцијата) и визуелната форма на авторитет (водителот на вести) се синтетички генерирани – со минимално означување или без никакво означување – публиката го губи последниот ослонес за разликување на проверените информации од уредувачките конструкции. Во време кога, според веќе споменатите истражувања, повеќе од половината граѓани активно ги избегнуваат вестите, а најголем дел од нив се информираат преку социјалните мрежи каде што не постои уредувачка одговорност, оваа практика го забрзува процесот во кој вестите како категорија стануваат уште побезначајни.
Прашањето што останува отворено не е дали алатките за вештачка интелигенција ќе се шират во српските редакции, тој процес веќе се случува и ќе продолжи, бидејќи економската логика на производството го диктира тоа. Прашањето е дали регулаторот (REM) и трговските здруженија ќе успеат да воспостават обврска за означување на содржината со вештачка интелигенција пред оваа практика да се нормализира до тој степен што јасното означување ќе стане исклучок, а не правило. Во моментов, ниту Законот за електронски медиуми ниту кој било друг пропис не нуди таква рамка, па одговорот зависи од тоа дали притисокот на професионалните здруженија како што е UNS, јавната критика и, на крајот, саморегулаторните кодекси на медиумските компании ќе ја пополнат таа празнина пред производството со вештачка интелигенција да стане стандарден стандард за таблоидна и квази-информативна содржина во Србија.
(авторката е професор по медиумска култура на ФДУ во Белград а пишува за работи кои го преплавуваат и нашиот медиумски простор)
