СВЕТЛАНА СЛАПШАК
Бидејќи поткупот е најголемото зло во државата, вашата главна алатка и моќ лежи во тоа да направите вашите противници да стравуваат од правни последици. Нивниот страв од законски мерки и контролата врз оние што ги делат парите можат да го елиминираат или оневозможат поткупот и корупцијата. „Дистрибутерите“ (лат. „divisores“) отворено делеле пари на гласачите.
Ова не е само правен термин, туку термин што потекнува од римското право, изменет со придавка што ја нагласува неговата недозволена природа. „Ambitus“ означува неправилна изборна кампања, карактеризирана со незаконски постапки, а особено со корупција. Од друга страна, „petitio“ означува уредна кампања што е во согласност со законот. Денес, прописите што го регулираат однесувањето пред изборите се разликуваат – од најстрогите во Франција до најлибералните во САД. Овде не ја разгледуваме ситуацијата во Србија, каде што не се регулирани ниту однесувањето пред изборите, ниту самиот предизборен период.
Канцеларијата за демократски институции и човекови права (ОДИХР) – советодавно тело на ОБСЕ присутно на секои избори во Србија – одамна укажува на ова: Србија е членка на ОБСЕ и треба да одговори на овие критики – нешто што не се случило во минатото и што секако не може да се очекува под сегашниот законски режим. Така, диктаторот го продолжува својот „ambitus praecox“ преку сите граници на толеранција – мрачен, опиен, измамнички и, се чини, сè помалку обожаван. Ниту бабите што штедат од лекови за да им купат мотори на внуците, ниту новинарот-послушник од телевизијата „Пинк“ кој се расплака на таа тема, не можат – на пример – да ја скријат суровата реалност дека во Србија пациентите мора да плаќаат за лекови за најчестите и смртоносни хронични болести, па дури и за антибиотици… Што се однесува до придавката „praecox“, таа има смисла во контекст на најновата вербална перверзија, каде што централното прашање е дали оние на кои им претстои пораз – бидејќи ништо не укажува на фер избори – однапред ќе му честитаат победа на диктаторот; зашто, ако не упатат честитки, покрај тоа што се поразени, се сметаат и за „расипани“, со што однапред ги поткопуваат сите потенцијални изборни резултати што би можеле да ги постигнат – сè е тоа „praecox“ до степен на апсурдност. Нивото на перверзија е такво што е неопходно да се потсетиме на европската историја на овие поими.
Овој текст, кој служи како прирачник со совети за тоа како еден кандидат треба да се однесува за време на изборна кампања, не претставува стандарден дел од корпусот на римското право, туку попрво збир на социо-политички и етички препораки. Авторството му се припишува на Квинт Тулиј Цицерон – брат на најголемиот римски оратор, правник и филозоф (а во помала мера и политичар), Марк Тулиј Цицерон – кој го напишал текстот за својот брат за време на неговата кандидатура. Филолозите генерално го отфрлаат ова припишување, оправдано претпоставувајќи дека делото всушност претставува нацрт за реторички вежби, создаден во ерата на Царството, околу еден век подоцна. Спомените за практиките од времето на Републиката – кога изборните кампањи имале вистинско значење – му даваат на текстот индиректен, носталгичен тон. Познат под насловот „Commentariolum Petitionis“, текстот наводно требало да му помогне на попознатиот Цицерон во неговата трка за конзулската функција во Републиката во периодот 65–64 г. п.н.е. Ми падна на ум дека текстот би можел да биде корисен и денес – првенствено како лекција за тоа како „не“ треба да се организира прерана кампања – но сепак, советите се толку далеку од диктаторскиот „ambitus praecox“ (прерана изборна агитација), што би можеле да му користат само на поинаков вид партија во изборна кампања.
Несомнено, најинтересниот совет се однесува на противниците, кои се делат на три групи: оние што сте ги нападнале, оние што се непријателски настроени кон вас од непознати причини и оние што се блиски пријатели на вашите противници. Во првиот случај, упатете јавно извинување, притоа, признавајќи ги своите претходни постапки и дајте им надеж дека, доколку станат ваши пријатели, ќе им ја возвратите истата лојалност во секоја идна конфронтација. Во вториот случај, обидете се да го откриете изворот на нивните предрасуди и да ги отстраните преку некоја услуга – или барем оставете простор за таква можност – или едноставно покажете им ја својата добра волја. Во третиот случај, покажете дека сте способни да соработувате со оние што не ви се директни противници.
Кога наутро се упатувате кон Форумот (јавниот простор), убедете се себеси дека мора да бидете „нов човек“ (што значи дека никој од вашето семејство претходно не се кандидирал за функција), дека сте кандидат за конзул (највисоката функција во Римската Република, која ја извршувале двајца мажи со едногодишен мандат) и, конечно, дека ова е Рим – место каде што се мешаат различни народи и каде што владеат измами, преправање, корупција, пороци, безумство, злоба, лоши навики, грубост и некултура. Ова лесно се пренесува во современиот контекст: човек мора да се дистанцира од коалицискиот естаблишмент и точно да разбере кои улоги им одговараат на кои кандидати; навистина, сликата за античкиот Рим не се разликува многу од онаа на современата српска држава. Авторот на овој совет забележува дека снаоѓањето во таква средина бара огромна вештина – способност да се избегнат навреди, скандали и гафови, како и да се издигнете над сето тоа преку моќта на говорништвото. Бидејќи поткупот е најголемото зло во државата, вашата главна алатка и моќ лежи во тоа да направите вашите противници да стравуваат од правни последици. Нивниот страв од законски мерки и контролата врз оние што ги делат парите можат да го елиминираат или оневозможат поткупот и корупцијата. „Дистрибутерите“ (лат. „divisores“) отворено делеле пари на гласачите.
Станува збор за републикански систем во кој општествените класи гласале за избор на функционери. Народот – конкретно урбаниот римски плебс – ја изгубил својата политичка улога со воспоставувањето на републиката, но сепак останал клучен елемент во политичките манипулации, бивајќи „купуван“ со храна и забава. Оттаму, постојат одредени паралели со денешниот парламентарен претставнички систем, а моделот „panem et circenses“ („леб и игри“) никогаш не бил поизразен.
Дали, тогаш, би можело да се појави алтернатива на диктатурата – алтернатива што ги поседува квалитетите препорачани во прирачникот за политичко однесување наменет за борба против најголемиот непријател на републиката: структурната корупција? Прашањето останува отворено; советите можеби нема да наидат на слух. Сепак, поентата на таа поука може да биде и поедноставна: замислете ја спротивноста на секој од тие совети и ќе добиете прецизна слика за неприфатлива изборна кампања – учебникарски пример за „ambitus praecox“.
(Текстот е објавен во „Пешчаник“ а го пренесуваме заради големите сличности со македонските, често имитаторски практики пред и за време на изборите)
