Речиси шест од десет бугарски 15-годишници не го достигнуваат основното ниво во читање и математика, а властите во Бугарија сакаат да ги хранат со религија и да воведат оценка за дисциплина. Кој проблем ќе го реши ова?
ЕМИЛИЈА МИЛЧЕВА
Бугарската држава конечно го дијагностицира проблемот со бугарското образование – и се покажа дека е ученикот. Тој е немарлив и недоволно дисциплиниран, па ќе биде оценет за неговото однесување. Не е доволно добар – па ќе биде корегиран со учење – „Доблести и религии“ еден час неделно.
БОРИСОВ, РАДЕВ И ПАТРИЈАРХОТ Оценката за дисциплина и задолжителната лекција за воспитување во добро однесување беше политичка иницијатива на ГЕРБ, објавена минатата година. Тогаш, како претседател, Румен Радев изјави дека училиштето не само што треба да учи, туку и да образува, со воспитување засновано на верата и православните вредности. На владејачката „Прогресивна Бугарија“ ѝ падна да ги претвори идеите во закон.
Патријархот Даниел, доследен застапник на верското образование, пронајде истомисленици и кај Борисов и кај Радев. Овој континуитет е извонреден. Премиерот Радев вети дека ќе го демонтира олигархискиот модел на владеењето на Борисов, но очигледно не најде ништо што да демонтира во неговиот образовен модел.
„КЛАС СТАНЕТЕ, КЛАС МОЛЧЕТЕ!“ Во јули, премиерот Радев веќе зборуваше за „планот на владата“ за воведување на „Доблести и религии“, поддржан од Светиот синод. „Прогресивна Бугарија“ поднесе предлог-закон за задолжителноста на предметот од учебната 2028/2029 година, прво за првачињата, а потоа и за следните одделенија. Часот, а не религијата, е задолжителен – изборот ќе биде помеѓу православие, исламот и нерелигиозна програма „Доблести, етика и граѓанско образование“.
Минатата недела, предлогот стигна до парламентарната комисија за образование, која три часа дискутираше за шест предлог-закони на оваа тема, но го одложи гласањето. Еден ден подоцна, Министерството за образование презентираше пакет за дисциплина: стимулации, предупредувања, корективни мерки и санкции, специјалист за личен развој во секое училиште и електронска картичка што ќе го одразува однесувањето, социјалните вештини, достигнувањата и талентите на ученикот еднаш во семестар. Министерството нагласува дека целта е превенција и рана поддршка, а санкцијата – последно средство.
Така, за само два дена, државата предложи два одговори на кризата во училиштето – да се едуцираат вредности кај учениците и да се корегира нивното однесување. Во двата случаи, предметот на промена е ист – детето. „Децата многу често се гледаат како објект: ќе им влееме доблести во главите, ќе ги поправиме и одеднаш ќе добиеме способни граѓани“, изјави Марија Брестничка од Националната детска мрежа за Дојче Веле.
ДАЛИ ДЕЦАТА ЌЕ СТАНАТ ПОДОБРИ? Потешко е да се најдат докази дека овие мерки ќе ја постигнат зацртаната цел. Минатата година, министерот за образование на ГЕРБ, Красимир Валчев, се осврна на набљудувањата на околу 12.000 деца кои ја изучувале религијата како факултативен или изборен предмет. Според него, тие биле „подобри“, имале помалку пороци и зависности, а покажале уште подобри образовни резултати. Министерството за образование и наука, исто така, објави своја студија за позитивниот ефект на религиозното образование, која требаше дополнително да ја презентира.
Но, никогаш не беа презентирани никакви докази, иако експерти како Ирина Манушева, застапник за квалитетно образование, ги прашаа пратениците каде се анализите. Со оглед на алармантните нивоа на функционална неписменост и дефицитот на критичко размислување кај бугарските ученици, нејзиното прашање беше: „Кој образовен проблем решава новиот предмет?“
Поранешниот министер за образование, Николај Денков, посочи на друг ризик – дека религијата може да стане алатка за индоктринација и да ги подели децата по религиозни линии, а во мешаните региони, по етнички линии. Како пример за политичка употреба на православието, тој ја наведе Русија.
Новата лекција сугерира дека доблестите можат да се одделат во наставната програма и да се предаваат еднаш неделно. „Образованието не е лекција за доблести, ниту оценка за дисциплина“, вели Брестничка. Според неа, квалитети како што се одговорност, комуникациски вештини и почит кон другите се градат низ целата училишна средина, а не во посебен час или преку оценување на однесувањето.
За Марија Брестничка, квалитетот не е ограничен само на академските резултати. Тоа исто така значи безбедна средина во која детето се чувствува безбедно и може да го покаже својот најдобар резултат. „Ако децата не најдат смисол, тие нема да сакаат да бидат во училиште“, без оглед на тоа дали им мавтаат со прстите или им „се истураат доблести и религии во главите“.
ПОСЛЕ ПИСА – ДИСЦИПЛИНА И ДОБЛЕСТИ Само десет дена пред државата да ги претстави своите нови решенија за воспитување на учениците, PISA 2025 повторно го покажа обемот на образовниот проблем. Речиси шест од десет бугарски 15-годишници не го достигнуваат основното ниво во читање и математика. Во просек за земјите од ОЕЦД, ова важи за околу една третина. „Кога моите колеги зборуваат за една третина, тие зборуваат во паника“, изјави Марија Брестничка за DV. Во Бугарија, резултатот е речиси двојно полош. По резултатите што покажуваат сериозен дефицит во основните вештини, властите ги ставија на дневен ред проценката на дисциплината и лекцијата за новите доблести. А PISA содржи уште еден алармантен сигнал – 27% од бугарските ученици го дефинираат училиштето како губење време, во споредба со 16% во просек за OECD. Во исто време, студијата го потврдува и проблемот што Министерството за образование и наука сака да го нападне – има бучава, одвлекување на вниманието и ученици кои не го слушаат наставникот во училниците. Прашањето не е дали дисциплината е проблем, туку што стои зад него.
ШТО ПРАВИ УЧИЛИШТЕТО Одговорите се содржани во Прегледот на бугарското образование „2025“ на ОЕЦД, кој ги испитува не само резултатите на учениците, туку и начинот на кој функционира системот. Едно од најзагрижувачките откритија е дека бугарските деца постигнуваат релативно добри резултати на меѓународните тестови на основно ниво, но оваа предност се губи со текот на годините во училиште.
ОЕЦД открива проблеми каде што сегашните мерки не успеваат. Бугарија воведе учење базирано на компетенции, но има тешкотии да стигне до училницата. Наставниците и директорите ги перцепираат наставните програми како преоптоварени, а наставата останува силно ориентирана кон наставниците и знаењето. А националното надворешно оценување (НЕА) по VII одделение создава силен поттик учењето да биде фокусирано на подготовка за тестови.
Исто така, се развил паралелен образовен систем околу државниот испит, кој генерира значителни приходи. ОЕЦД наведува податоци според кои околу 2/3 од учениците од седмо одделение користат приватни часови за подготовка за NBE, а трошоците на едно семејство можат да достигнат 9.000 лева (4.601 евро) годишно. Се појавува парадокс: родителите плаќаат дополнително за да ги подготват своите деца надвор од училиштето за испит организиран од државата за материјалот што се учи во училиштето.
Но, можноста да се компензираат недостатоците на училиштето не е иста за сите. ОЕЦД ги дефинира социо-економските нееднаквости во бугарското образование како поизразени отколку во повеќето земји од организацијата и предупредува дека тие започнуваат рано и се акумулираат со текот на годините. Најновиот PISA ја покажува нивната скала: најповолната четвртина од бугарските ученици ги надминуваат најнеповолните за 101 поен по природните науки, во споредба со 85 поени во просек за ОЕЦД.
Така, приватните часови не се само симптом на слабостите на училиштето. Тие исто така им даваат предност на семејствата кои можат да платат за она што системот не успева да им го обезбеди подеднакво на сите. А ОЕЦД предупредува дека нееднаквостите не се бришат во училиштето – напротив, тие се акумулираат додека учениците го поминуваат.
А НАСТАВНИЦИТЕ? Поддржувачите на мерките ги гледаат и како помош за наставникот. Директорката на 119-то средно училиште во главниот град, Дијан Стаматов, ги дефинира како прв обид за систематско справување со проблематичното однесување. Брестничка ја гледа и другата страна: од наставниците веќе се очекува да предаваат, да развиваат социјални и емоционални вештини и да градат односи во училницата, а сега и да го проценуваат однесувањето. Ако државата сака повеќе од нив, вели таа, прво мора да им обезбеди систематска поддршка.
Недостатокот на дисциплина и вредности кај децата не е причина за кризата во образованието, туку една од нејзините последици. Но, политичарите избраа да ги превоспитуваат учениците наместо да го реформираат училиштето.
