Режимска размена на валута со криминален курс. Најбрзо растечката приватна банка пропадна уште побрзо и заплени дел од 300-те милиони евра државни претпријатија и институции, додека преку ноќ 30 проценти од нивната актива ја загубија сите оние кои сакаа да ги инвестираат своите пари во инвестициски фонд близок до СНС, бидејќи и тој ги чуваше своите пари кај Давор Мацура
МИЛАН ЌУЛИБРК
Деценија и пол беа доволни за Давор Мацури да изгради бизнис империја со обилна помош од неодамнешната влада, беа потребни само пет дена за да почне да се урива како кула од карти, а уште три за сопственикот на Алта банка и двајца негови соработници задолжени за благајна и управување со готовина да завршат во притвор, првично од 48 часа. Во тие неколку дена, сепак, многу работи се променија за сопственикот на Алта групацијата, која вклучува бројни „ќерки“ и „сестри“ на матичната компанија.
Прво, на 25 октомври, листата на Александар Вучиќ ги загуби изборите, а веќе следниот ден, привилегирани лица блиски до СНС побрзаа да подигнат пари од банката на Мацура, за кои Јавното обвинителство за организиран криминал се сомнева дека одзеле 45,5 милијарди динари или 387,5 милиони евра од државната каса. ТОК (Обвнителството за организиран криминал) изјави дека постојат основи за сомнение дека тој сторил кривично дело злоупотреба на положбата од одговорно лице, а неговите соработници се обвинети дека му помогнале во извршувањето на тоа кривично дело.
Иако многумина се надеваат, мали се шансите Мацура да ја прифати улогата на сведок-соработник и дека на рочиштето во вторник, кога ова издание на „Радар“ ќе оди во печат, тој ќе се обиде да ја префрли вината на луѓе од врвот на поранешната влада. Останува да се види дали барем ќе им каже на обвинителите дали ги задржал сите тие пари за себе или, да се каже со фудбалски жаргон, ги извадил за некои од неговите привилегирани клиенти во минутажата наречена – продолжување од судијата. Други со депозити од над 50.000 евра ќе мора да почекаат да бидат наплатени од стечајната маса. Сите се прашуваат зошто НБС не реагираше побрзо и зошто Вучиќ не почека уште седум дена
Иако ТОК поднесе барање до НБС на 27 октомври за собирање на потребните информации и податоци за сите трансакции на клиентите на Алта банка во странство, Извршниот одбор на НБС ѝ ја одзеде дозволата за работа дури во мракот на ноќта помеѓу 30 и 31 октомври. За разлика од оние кои веруваат дека НБС морала да реагира порано, на што укажува задоцнетата објава на вицегувернерот, поранешниот претседател Александар Вучиќ, сега неформален лидер на опозицијата, „многу му е тешко целосно да разбере за што станува збор, зошто можеби не почекале уште седум или осум дена и зошто брзале“.
„Особено затоа што е од големо значење за државата и за голем број луѓе… Претпоставувам дека луѓето во НБС сакале да се заштитат и дејствувале во согласност со прописите, немам сомнение за тоа. Но, сè ми е малку чудно“, рече Вучиќ во емисијата на Пинк на 1 ноември.
Тој е делумно во право, а се очекува истрагата да покаже дали и до кој степен тој лично помогнал во создавањето на мала приватна банка „од големо значење за државата“. Пред да биде купена од сопственикот на синџирот менувачници, државната банка „Јубмес“ имаше пазарен удел од 0,4 проценти во 2019 година, но во меѓувреме, под новото име, го зголеми на речиси три проценти и се проби до деветтото место на ранг-листата на банки што работат во Србија.
300 МИЛИОНИ ЕВРА ДРЖАВНИ ДЕПОЗИТИ ВО ПРИВАТНА БАНКА
Колку стана дел од поранешниот систем може да се види од фактот дека само во 2025 година, краткорочните динарски депозити на јавните претпријатија се зголемија од помалку од четири на 13,3 милијарди, а на јавниот сектор од малку повеќе од две на 11 милијарди динари. Со оглед на тоа што вкупните динарски депозити минатата година изнесуваа 95 милијарди, излегува дека секој четврти динар од таа сума е депониран во Алта од страна на државата.
Депозитите во странска валута на јавните претпријатија се зголемија уште побрзо, 7,6 пати, од 1,4 милијарди на 10,7 милијарди динари. Вкупно, 35 милијарди динари или речиси 300 милиони евра државни депозити се „паркирани“ во Алта банка. Може да се претпостави дека тие продолжиле да растат оваа година, па дел од тие пари останале заробени, откако сметката на Алта банка беше блокирана на 30 октомври поради неплатени долгови од една милијарда динари.
Најголемите последици од (не)очекуваниот банкрот ќе ги почувствуваат клиентите со удели од над 50.000 евра, бидејќи државата им гарантира помалку. А најголемата колатерална штета ќе ја претрпат оние кои сакале да ги оплодат парите инвестирајќи ги во некои од алтернативните инвестициски фондови на Виста Рика, чии сопственици се уште потесно и поцврсто поврзани од Мацура со луѓе од врвот на поранешната влада. Мнозински сопственик на фондот со удел од 75 проценти е Татјана Вукиќ, членка на Претседателството на СНС, а преостанатите 25 проценти ги поседува адвокатот Воислав Недиќ, висок функционер на СНС и татко на поранешниот генерален секретар на Владата, Новак Недиќ.
Медиумите објавуваат дека Татјана Вукиќ е блиска соработничка и пријателка на браќата Вучиќ и Синиша Малог, а поранешната помошничка директорка на Дирекцијата за спречување на перење пари, Данијела Малетиќ, во февруари за „Радар“ изјави дека за време на истрагата за фондот „Виста Рика“, поради сомневања дека се перат пари, ѝ се заканувал сопственикот на тој фонд.
Пет дена пред изборите, на 20 октомври, инвестициската единица на инвестицискиот фонд „Виста Рика“ вредела 132,52 евра или 15.560,2 динари, а пет дена по затворањето на гласачките места, на 30 октомври, нивната вредност паднала на само 101,33 евра или 11.909,55 динари. За само 10 дена, секој што доверил пари „за ѓубрење“ на тој фонд под контрола на СНС, изгубил практично 30 проценти. Во исто време, вредноста на имотот на „Виста Рика Инвест“ паднала од 63,1 на 47,8 милиони евра.
Во истиот интервал, вредноста на корпоративната инвестициска единица на Виста Рика падна од 119,28 на 96,76 евра, а вредноста на средствата на тој фонд од 31,4 на 23,8 милиони евра. Инвеститорите во фондот од каде што потекнува Виста Рика не се покажаа подобро, бидејќи вредноста на инвестициската единица падна од помалку од 105 на нешто над 80 евра. Од овие индикатори, може да се заклучи дека Виста Рика чувала добар дел од парите кај Алта, па со блокирање на сметките на банката, нејзините клиенти биле „скратени“, за среќа не на нула.
Кај повеќето други фондови немаше такви драматични осцилации. Вредноста на инвестициската единица на Рајфајзен Кеш Фондот дури и малку се зголеми од 2.444 на 2.447 динари, а на Рајфајзен Еуро Кеш Фондот од 10,96 на 10,97 евра, додека ОТП Инвест веднаш ги информираше своите инвеститори дека средствата што ги управува не чуваат пари во блокираната банка.
ЗОШТО НА БАНКАТА И ТРЕБААТ ТОЛКУ МНОГУ ГОТОВИНА И КАКО ТИЕ ПАРИ ТОЛКУ БРГУ ИСЧЕЗНАА? На некои други, за жал, им требаат. Инаку, дури ни сопственикот на банката не би можел, како што се товари, да повлече дури 380 милиони евра готовина од државната каса за само неколку дена. Како е ова воопшто можно, треба да утврди истрагата. Но, дури и без тоа, сè е навистина чудно, бидејќи нема економски рационално објаснување за тоа која било банка да чува такви количини готовина во своите трезори.
На некои мои колеги ова им потсети на 1990-тите, кога пред пропаѓањето на пирамидалните банки, во обид да ги увери „своите штедачи“ дека сè е во ред, сопственичката на Дафимент банка, Дафина Милановиќ, покажа трезор полн со банкноти од германски марки во Дневник на РТС. Како да ќе бидат оплодени во касата за да може да им плаќа месечна камата од 10, па дури и 20 проценти на клиентите. Само неколку недели подоцна балонот пукна, а новата влада по 5 октомври 2000 година го врати тој долг, заедно со старите девизни заштеди.
Искусен банкар, долги години член на извршниот одбор на една банка, објаснува дека не му паѓа на памет дека никој не обрнал внимание на фактот дека Алта уредно пријавила дека има речиси половина милијарда евра во готово, а речиси останала без ликвидност преку ноќ, и дека тоа била причината за одземање на лиценцата. Тој исто така потсетува дека на 31 декември 2025 година, Алта имала 877 милиони евра средства со рок на достасување до еден месец, што е за 507 милиони повеќе од обврските, со фактот дека нејзината структура била „особено невообичаена“.
Имено, Алта пријавила 459 милиони евра во готово во благајната, или во просек од речиси 27 милиони по секоја од своите 17 филијали. „Ваквата структура е исклучително необична, бидејќи држењето готовина не носи приход од камата, туку вклучува трошоци за обезбедување, транспорт и осигурување. Затоа банките обично инвестираат вишок ликвидност во државни хартии од вредност и репо трансакции. Алта, и покрај многу помалата депозитна база, имаше повеќе готовина од многу поголемите и поуспешни банки. Готовината во нејзината благајна претставуваше речиси 35 проценти од депозитите и другите обврски кон клиентите, додека кај трите најголеми банки тој удел беше од 4,5 до 5,6 проценти“, објаснува соговорникот на Радар.
Затоа се поставуваат две клучни прашања. Прво, зошто Алта чувала речиси половина милијарда евра во готово, наместо да ги пласира во други инструменти што даваат ликвидни приноси? И второ, дали навистина имало толку готовина колку што било прикажано во банкарските извештаи? Тоа прашање добива особено значење по тврдењето на вицегувернерот на НБС дека фактичката состојба на таа банка драстично отстапувала од извештаите доставени до регулаторот. Впрочем, ако навистина имало 459 милиони во трезорите, нешто морало да остане во нив дури и откако Мацура ги извадил 380-те милиони. Освен ако тие 459 милиони никогаш не постоеле, освен на хартија и во билансите на состојба, кои очигледно никој не ги контролирал до 31 октомври.
ЗАТВОРАЊЕ НА ЧЕТИРИ БАНКИ ГИ ЧИНЕШЕ ДАНОЧНИТЕ ОБВРЗНИЦИ ЕДНА МИЛИЈАРДА ЕВРА А сега, наместо НБС, тоа ќе мора да го утврдат судските органи. И соодветно да ги казнат виновниците, за да никој друг не помисли да се обиде да го стори тоа повторно. Уште повеќе што граѓаните веќе мораа да платат една милијарда евра за да ги покријат трошоците настанати по затворањето на Агробанка, Универзал, Привредна банка Белград и Развојна банка Војводина, од мај 2012 до февруари 2014 година.
И пред сè да оди по ѓаволите, искусните финансиски аналитичари забележаа дека помеѓу првата половина на 2023 и 2026 година, основните приходи на Алта банка пораснале двојно, а оперативните трошоци речиси петкратно. Еден од нив проценува дека дури 90 милијарди динари или 765 милиони евра можеби биле повлечени од неа во октомври, а прашањето е колку била изложена на поврзани страни, компании чиј сопственик бил Мацура. Ако не го интересирало дали префрлил 10 милиони од левиот џеб во десниот џеб, од една компанија во друга во рамките на Алта Групацијата, за банката и левиот и десниот џеб значеле само помалку пари на нејзината сметка, која на крајот била блокирана.
За економистот Драгован Милиќевиќ, Алта банка е парадигма на дискрециони права во српската економија и уште еден пример за економија на уништување. Тој потсетува дека Извршниот одбор на НБС ѝ ја одзел дозволата за работа со образложение дека нејзината финансиска состојба се влошила и дека постои ризик од понатамошно влошување на нејзината ликвидност и дека тоа може уште повеќе да ги загрози штедачите, а описот на работното место на еден од вицегувернерите е токму контролата на банкарскиот систем. Тешко е да се извлечат заклучоци кога не се објавени клучни податоци – колкав е дефицитот на ликвидност, уделот на ненаплатливите кредити и кои трансакции ја загрозиле ликвидноста.
„Затоа сè уште не е сигурно познато дали основната причина бил одливот на депозити, портфолио со лоша кредитна историја, загуби или комбинација од сите овие фактори. Сè на сè, очигледно е дека тука не важат економски правила, туку дискрециони права со доминантно влијание на криминалните намери“, заклучува Милиќевиќ.
И не беше толку одамна кога ЕПС, по нечија директива, ја избра Алта банка да ја користат потрошувачите од Белград за плаќање на сметките за струја, а НБС немаше ништо против нејзината намера да ја преземе Адико банка во Србија, иако Европската централна банка претходно ѝ забрани сите трансакции на територијата на ЕУ. Како е можно никој ништо да не знаел, прашајте ги соговорниците на Радар. И самите знаат дека некои од врвот на владата сигурно знаеле, но мислеле дека ова ќе продолжи. Впрочем, и тие беа изненадени од поразот на изборите. Па зошто да не банкротираат едно од децата што ги одгледаа.
Ставот на некои од одговорните кон овој проблем можеби најдобро го илустрира однесувањето на доцентот на Економскиот факултет, Вељко Мијушковиќ, кој од март е претседател на Надзорниот одбор на Алта банка во Битола. Денот по одземањето на лиценцата на матичната банка, тој беше гостин на РТС. Но, тој не зборуваше за Алта банка, туку во Шареница за кулинарските вештини и неговата книга „Вкусна авантура низ 4 сезони“. Иако неговата втора книга, „Пред да дојде ѓаволот“, беше секако посоодветна за таа пригода. Или и тој и неговиот водител од РТС сфатија дека веќе е предоцна и дека ѓаволот веќе дошол по своите.
(radar.rs)
