Москва фрла огромни средства во војната, но во Русија веќе се принудени да штедат дури и на платите на војската и пари за загинатите. Економската криза често ги принудува мажите да потпишат договор затоа што немаат друг излез
ДЕНИС КИШЊЕВСКИ
Сè повеќе руски региони ги намалуваат исплатите на семејствата на загинатите во војната против Украина. Според експертите, локалните власти се принудени да штедат поради недостаток на средства во регионалните буџети. Иако Русија планира да потроши 17,1 трилиони рубли за воени потреби во 2027 година, што е рекорден трошок од распадот на Советскиот Сојуз, бенефициите за роднините на учесниците во „специјалната воена операција“, како и исплатите предвидени во договорите со Министерството за одбрана, систематски се намалуваат.
Онлајн публикацијата „Важни приказни“ објавува дека најмалку 12 региони во Русија целосно или делумно ја укинале отштета за семејствата на починатите. Публикацијата ChTD дури зборува за 15 региони, од кои повеќето одлучија да престанат да исплаќаат надоместоци во случај на смрт оваа година.
НАМАЛУВАЊЕ НА БОНУСИТЕ Во исто време, најмалку 17 региони ги намалија еднократните бонуси што им се доделуваат на оние што потпишуваат договори за воена служба. Во Санкт Петербург, на пример, износот е значително намален – од 3,5 милиони рубли (околу 38.000 евра) на 1 милион (10.946 евра), и тоа е само според официјалните податоци. А порталОТ Фонтанка објавува дека големината на еднократната исплата е намалена на 400.000 рубли.
„Федералниот центар ја финансира војната, користејќи ги средствата и за производство на оружје и тенкови, кои на крајот горат на бојното поле“, објаснува економскиот коментатор Денис Морохин во интервју за ДВ. „Сепак, регионите се тие што се одговорни за регрутирање на воен персонал, исплата на бенефиции и бонуси при потпишување договор“.
Во исто време, цените на храната растат низ цела Русија, а даноците и таксите растат. И бидејќи економијата не расте и речиси сите цивилни сектори работат со загуба, регионите добиваат сè помалку приходи од корпоративен данок, продолжува Морохин. Тој цитира податоци од Централната банка на Финска: економскиот раст на Русија минатата година бил само 1%, и тоа целосно се должело на воените трошоци. Без тоа, економијата ќе западнела во рецесија.
МОСКВА ГИ ЕКСПЛОАТИРА РЕГИОНИТЕ Според економистот Игор Липсиц , намалувањето на социјалните плаќања – вклучително и оние директно поврзани со војната – веќе стана тренд. „Регионите имаат помалку средства. Прво, има пад на цивилната економија, што е од витално значење за овие региони. Второ, Руската Федерација претрпе даночна реформа, како резултат на што поголем дел од приходите оди во федералниот буџет, а помал дел останува за регионите“, забележа тој во интервју за ДВ.
Поради недостигот на средства, регионалните власти се принудени да се прибегнуваат кон комерцијални кредити, каде што каматните стапки достигнуваат 15%. „Отпуштањата почнуваат насекаде – се отпуштаат општински службеници, како и вработени во разни социјални институции. Дури и државни службеници се отпуштаат“, истакнува економистот.
Според ДВ, отпуштањата во јавниот сектор – диктирани од недостатокот на средства – погодија повеќе од 20 региони на Руската Федерација (од вкупно 89). Минатата година, регионалниот буџетски дефицит достигна рекордни 1,5 трилиони рубли. Сбербанк предвидува дека оваа година овој износ би можел да се зголеми на 2 трилиони рубли.
НАМАЛУВАЊЕ НА ТРОШОЦИТЕ ЗА ПРОФЕСИОНАЛНАТА ВОЈСКА
Потребата од справување со буџетскиот дефицит ги принудува властите да ги намалат трошоците, вклучително и за професионалниот воен персонал. За прв пат по најмалку 18 години, постојат знаци дека Русија ќе ја одложи исплатата на декемвриските плати за јануари. „Ова е лош знак“, вели Липсиц. „Тоа значи дека нема доволно пари дури ни за војската“.
Ова не влијае на оние кои моментално се на фронтот. Од друга страна, средствата на Путин за војната почнуваат да се намалуваат, барем според економистот и опозициски политичар Владимир Милов. „Со години, платите на војниците не се целосно индексирани на инфлацијата; тие се зголемиле само за 4% годишно. Но, дури и тоа зголемување не беше дадено во октомври“, вели тој. „Во реални услови, приходите на војниците значително опаѓаат.“
РЕГРУТИРАЊЕТО НА ВОЈНИЦИ ПО ДОГОВОР Е ВО ЗАСТОЈ
Германскиот економист Јанис Клуге од Фондацијата за наука и политика со седиште во Берлин вели дека проблемите со исплатите по договор и надоместоците за смрт би можеле да го попречат регрутирањето на нови волонтери во армијата. „Според податоците за регионалните буџетски расходи во Русија, 29.900 луѓе потпишале воени договори во септември. Една година претходно, во истиот месец, имало 31.900 нови регрути.“
Претседателот на Киевската школа за економија, Тимофеј Милованов, тврди дека руските воени регрутери сè повеќе прибегнуваат кон криминални методи: мажи со долгови или криминално досие се под притисок да се приклучат на војската. Регрутите исто така се вовлекуваат во војната: „Путин ветува дека нема да испраќа регрути во војна, но офицерите вршат притисок врз младите регрути, принудувајќи ги да потпишуваат договори. Русија користи декрет од 2022 година за да ги задржи овие војници во војската на неодредено време“, вели Милованов. Организацијата „Фати ја шумата“, која им помага на мажите да избегнат воена служба, доби три пати повеќе барања за помош во август 2026 година отколку една година претходно. Активистите за човекови права забележуваат дека овој процес на регрутирање често е присилен. Од друга страна, перспективата за заработка преку учество во непријателствата во Украина останува привлечна за многу Руси, велат аналитичарите од Центарот за источноевропски и меѓународни студии (ZOiS) со седиште во Берлин и Германското друштво за надворешна политика. Многу луѓе немаат друг избор.
В АНА НОРМАЛНА ЗА РУСИЈА И ТОКМУ ТОА Е ПРОБЛЕМОТ „Општеството ја прифати војната како дадена работа“, изјави извор за ДВ, зборувајќи под услов да остане анонимен. „Наспроти позадината на приходите и можностите за заработка во регионите, војната сè уште служи како значајна алатка за финансиски раст“.
Средната плата во Русија моментално е околу 60.000 рубли (околу 650 евра). „Со надеж дека ќе обезбедат сигурна позиција – во некои штабови – луѓето се подготвени да преземат ризици, дури и со намалени бонуси и помали паушални исплати, едноставно затоа што во многу региони немаат друг избор“, забележува изворот.
Стратегијата за водење војна на исцрпување, која – како што се надева Кремљ – порано или подоцна ќе го скрши отпорот на Украина, има три столба: бројна супериорност (населението на Русија е речиси четири пати поголемо од она на Украина), подготвеност за прифаќање големи човечки загуби и финансиски трошоци. Првите два столба изгледаат сигурни, но третиот е под знак прашалник. Трошоците за регрутирање нови војници, нивните плати и надоместоци за нивните семејства веќе станаа сериозен финансиски товар за руската државна каса.
КОЛКУ ДОГОВОРИ СЕ ПОТПИШАНИ ВО АРМИЈАТА? Во 2024 година, околу 400.000 луѓе потпишале договори со руското Министерство за одбрана, според податоците за буџетските трошоци. Властите велат дека бројот е уште поголем. Според претседателот на Советот за безбедност, Дмитриј Медведев, има 450.000 договорни војници а има и 40.000 „учесници во доброволни формации“.
Проверката на овие податоци е тешка поради фактот што во август минатата година, плаќањата за потпишување договор беа зголемени – од 195.000 на 400.000 рубли. (од 2.200 до 4.400 евра). Публикацијата „Важни приказни“ пресмета дека минималниот број на вработени по договор во 2024 година изнесувал 374.200 луѓе.
Во последните месеци, темпото на регрутирање можеби се забавило – иако изјавите на руските функционери се многу контрадикторни. Претседателот Путин неодамна објави дека на почетокот на летото се потпишани 1.800 нови договори дневно, односно 50-60.000 месечно. Сепак, Дмитриј Медведев, кој нема причина да ги намалува бројките, зборува за 37.000 месечно или 1.200 дневно. Слична проценка – околу илјада дневно – споделува и Јанис Клуге од Германската фондација за наука и политика.
ДАЛИ РУСКИТЕ МАЖИ САКААТ ДА СЕ БОРАТ? Дури и ако стапката со која се регрутираат војници навистина се намалила, тоа останува сериозна. Според анкета спроведена кон крајот на 2024 година, неподготвеноста на руските мажи да одат во војна останува висока.
61 процент од испитаниците изразиле неподготвеност да се борат за пари, но останатите не ја исклучиле оваа можност. Сепак, можно е противниците на војната да одбиле да учествуваат во анкетата. Покрај тоа, таа била спроведена на јавни места – во близина на железнички станици и автобуски станици, што влијаело на одговорите. 16 проценти од испитаниците рекле дека веќе се борат.
„Регрутирањето на војници по договор е единствениот начин за надополнување на армијата, бидејќи идеолошки мотивираните кандидати истекоа во пролетта и летото 2022 година, а делумната мобилизација на есента 2022 година создаде внатрешна политичка тензија и ризици што Кремљ ги сметаше за неприфатливи“, објаснува Павел Лузин од Центарот за анализа на европската политика.
КОЛКУ ПОТЕНЦИЈАЛНИТ ВОЈНИЦИ САКААТ ДА ЗАРАБОТАТ?
Анкетата од крајот на 2024 година ги опфаќа и материјалните очекувања – тие значително го надминуваат нивото на тековните плати. Од 1 октомври 2023 година, минималната месечна плата за војниците е 210.000 рубли – околу 2.330 евра. Но, заедно со федералните плаќања, постојат и дополнителни регионални: во Москва, од јули 2024 година, тие изнесуваат 1,9 милиони рубли (21.000 евра), а највисоките се во Ханти-Мансијскиот автономен округ – 2,65 милиони (речиси 30.000 евра).
Според анкетата, посакуваната просечна месечна плата е 850.000 рубли (9.500 евра). А за еднократна награда, просечните очекувања се 3,7 милиони рубли (околу 41.000 евра). Оние кои ја изјавија својата безусловна подготвеност да учествуваат во војната, наведоа износи блиски до реалните.
„Владимир Путин направи стратешка грешка избирајќи го начинот да обезбеди ресурси за оваа војна“, вели Џорџ Барос, експерт од Институтот за проучување на војната. „Тој одби да го искористи монополот на државата врз насилството, како што беше направено во Советскиот Сојуз – не ги принуди Русите да одат во смрт во Украина. Тој плаќа за тоа. Оваа стратегија можеше да функционира ако војната беше кратка. Но, не функционира во услови на продолжен конфликт.“
ДАЛИ БУЏЕТОТ ЌЕ ИЗДРЖИ? Веќе постојат индикации дека воените трошоци во Русија го достигнаа својот можен максимум. Тешко е да се зголемат понатамошно: економијата нагло забави, а падот на цените на нафтата ја принуди владата да ги ревидира буџетските параметри – иако засега, ова се козметички прилагодувања. Пресметките на Јанис Клуге од Фондацијата за наука и политика покажуваат дека моменталната цена на бонусите за вработените војници е околу две милијарди рубљи дневно (нешто повеќе од 22 милиони евра). Околу три четвртини од оваа сума ја плаќаат регионите, што одговара на 2,7 проценти од нивните буџети. Остатокот доаѓа од федералниот буџет.
Меѓународниот институт за истражување на мирот и безбедноста во Стокхолм (SIPRI) проценува дека најголемиот дел од федералните трошоци за вработени војници доаѓаат од категоријата „Социјална поддршка на населението“. Во 2021 година, воените трошоци во него изнесувале само 178,3 милијарди рубли, во 2022 година – 345,3 милијарди, во 2023 година – 1,15 трилиони, исто како и во 2024 година. Планирано е намалување за 2025 година, но анализата на буџетот како целина од страна на експертите на SIPRI покажува: недостасувачкиот износ едноставно е преместен во тајните делови од буџетот.
ВОЕНИТЕ ТРОШОЦИ РАСТАТ САМО НОМИНАЛНО Главниот заклучок до кој експертите на SIPRI дојдоа врз основа на анализата на рускиот буџет е дека растот на платите на учесниците во непријателствата е на сметка на финансиските средства од други области. Трошоците за купување оружје и развој на одбранбената индустрија растат само номинално, а во реални услови – кога ќе се земе предвид инфлацијата – тие се прилично намалуваат. Тоа е, иако воените трошоци растат генерално, воената моќ на Русија не се зголемува.
„Во 2025 година, воените трошоци на Русија ќе го достигнат својот лимит, а во 2026 година, номиналниот раст ќе биде или под стапката на инфлација или воопшто нема да биде“, предвидува економистот Владислав Иноземцев. „Војната стана позициска – евтините средства за борба, како што се беспилотните летала, играат сè поважна улога. Платите на војниците повеќе не растат, а регионалните бонуси, кои достигнаа абнормални нивоа, почнаа да се намалуваат“.
