Го најдоа, го хранеа а потоа го испратија во смрт
МИЛОРАД МИЛОВАНОВИЌ
Таа беше обично куче скитник од московските улици, навикнато на студ, глад и секојдневна борба за опстанок. А потоа ја пронајдоа луѓе кои ја нахранија, ја гушкаа и ѝ дадоа сигурност каква што веројатно никогаш порано не знаела. Лајка не можеше да знае дека токму овие луѓе ќе одлучат за нејзината судбина и ќе ја испратат на патување од кое никогаш нема да може да се врати. Нејзината приказна стана еден од најпознатите, но и најшокантните настани во историјата на истражувањето на вселената.
На 3 ноември 1957 година, Советскиот Сојуз го лансираше вселенскиот брод Спутник 2, носејќи тригодишно куче по име Лајка. Таа стана првото живо суштество што орбитира околу Земјата, отворајќи ново поглавје во истражувањето на вселената.
Сепак, зад големиот научен и пропаганден успех се криеше факт што јавноста не го знаеше целосно во тоа време: вселенскиот брод немаше систем за враќање на Земјата. Научниците од самиот почеток беа свесни дека Лајка нема да ја преживее мисијата.
Само еден месец претходно, на 4 октомври 1957 година, Советскиот Сојуз ја започна ерата на вештачки сателити со лансирањето на Спутник 1. Успехот предизвика огромно внимание низ целиот свет, особено во САД, со кои Москва се натпреваруваше за технолошка и политичка супериорност.
Советскиот лидер Никита Хрушчов сакаше уште еден спектакуларен успех пред 7 ноември, кога се прославуваше 40-годишнината од Октомвриската револуција. Затоа, на инженерите им беше даден исклучително краток рок да подготват второ вселенско летало, овој пат со жив патник.
ОД УЛИЦА ДО ВСЕЛЕНАТА За оваа историска задача, советските експерти не барале чистокрвно куче, туку мало, здраво и издржливо животно кое може да издржи екстремни услови. Тие верувале дека кучињата скитници се особено погодни бидејќи веќе биле навикнати на глад, студ и непредвидливи околности. Женките биле избрани, меѓу другото, бидејќи им требало помалку простор од мажјаците за да ги исполнат своите физиолошки потреби.
Лајка, мелез со тежина од околу шест килограми, го привлече вниманието на истражувачите со својата смирена природа и способност за прилагодување. Пред да го добие името по кое целиот свет ќе ја познава, таа се викала и Кудрјавка, односно Кадравка.
Нејзината обука била исклучително тешка. Кучињата постепено биле сместувани во сè помали кафези за да се аклиматизираат на ограничениот простор на вселенската капсула. Ги изложувале на силен шум и центрифуги кои го симулирале забрзувањето за време на лансирањето.
Тие морале да научат да јадат посебна желатинозна храна додека медицинските инструменти го следеле нивното дишење, отчукувањата на срцето и другите витални функции.
Лајка била избрана за главен кандидат, додека друга женка, Албина, била подготвена како резерва.
Сепак, еден настан од последните денови од животот на Лајка покажува колку нејзината судбина ги потресла луѓето што учествувале во подготовките.
Доктор Владимир Јаздовски, еден од експертите задолжени за кучиња во советската вселенска програма, ја однел Лајка во својот дом за да помине некое време со неговото семејство. Подоцна објаснил дека сакал да направи нешто убаво за животно на кое му останало толку малку за живот. Така, Лајка накратко се запознала со атмосферата на семејниот дом, играта и вниманието на децата, пред да биде заклучена во метална капсула од која немало излез.
Биологот Адиља Котовскаја, која учествувала во нејзината обука, децении подоцна се присетила на својата последна средба со Лајка
„Ја молев да ни прости и дури и плачев кога ја галев за последен пат“, изјави Котовскаја за АФП во 2017 година.
Таа знаеше дека мисијата е планирана без враќање.
Три дена пред лансирањето, Лајка беше сместена во својата кабина, опремена со уреди за одржување во живот, сензори и систем за собирање физиолошки податоци.
Утрото на 3 ноември 1957 година, ракета полета од космодромот во денешен Казахстан. Лансирањето било успешно, а Лајка стигна до орбитата жива. Податоците собрани во првите часови покажаа колку стресно било искуството за животното. Нејзиниот пулс и дишењето се зголемиле за време на полетувањето, а потоа постепено се стабилизирале. Сепак, во кабината веќе се развиваше проблем што ќе се покажеше како фатален.
Вистината за смртта на Лајка не беше откриена сè до децении подоцна.
По лансирањето, Советскиот Сојуз објави информации за состојбата на Лајка, оставајќи впечаток дека таа успешно преживува во орбитата со денови. Со години можеше да се чуе дека починала само по неколку дена или дека нејзиниот живот завршил безболно, според однапред подготвен план. Сепак, реалноста беше сосема поинаква.
Дури во 2002 година, 45 години по лансирањето, на јавноста ѝ беа презентирани податоци кои покажаа дека Лајка починала многу порано отколку што првично се тврдеше. Причината беше прегревање на капсулата поради проблем со системот за регулирање на температурата. Според подоцна објавените податоци, температурата во авионот достигнала околу 40 степени, а во некои извештаи се споменуваат 43 °C.
Лајка, како што сега се верува, починала само неколку часа по лансирањето, како резултат на прегревање и физиолошки стрес.
Сепак, историските податоци не дозволуваат со целосна сигурност да се утврди точниот момент на нејзината смрт. Историчарот за вселенски истражувања Анатолиј Зак, кој ја анализирал документацијата објавена по распадот на Советскиот Сојуз, предупредил дека имало одредени недоследности во извештаите и телеметриските податоци.
Она што не е спорно е дека Лајка никогаш не можела да се врати на Земјата, дури и ако системот за одржување на температурата работел без проблеми.
Нејзиното летало продолжи да орбитира околу планетата долго по нејзината смрт.
Спутник 2 престана да пренесува податоци во ноември 1957 година, а на 14 април 1958 година, изгоре при повторното влегување во атмосферата на Земјата, заедно со остатоците од Лајка.
Во меѓувреме, нејзината судбина предизвика силни реакции низ целиот свет.
Организациите за заштита на животните протестираа против одлуката да се испрати куче во вселената без можност за враќање. Критики стигнаа и од земји кои не учествуваа во вселенската трка.
Сепак, во Советскиот Сојуз, Лајка беше претставена како симбол на технолошкиот напредок и успехот на државата. Нејзината мисија навистина овозможи да се соберат важни податоци за реакциите на живиот организам на лансирање и бестежинска состојба.
Три години подоцна, во август 1960 година, советските кучиња Белка и Стрелка успешно ја обиколија Земјата и се вратија живи!
Во април 1961 година, Јуриј Гагарин стана првиот човек што леташе во вселената и ја обиколи нашата планета.
Улогата на Лајка во историјата на истражувањето на вселената остана незаборавна, но некои од луѓето што учествуваа во нејзината мисија подоцна почнаа поинаку да гледаат на одлуката донесена во 1957 година.
Во 1998 година, Олег Газенко, еден од водечките советски експерти за вселенска медицина, јавно го изрази своето жалење за нејзината судбина. Тој призна дека научното знаење стекнато од таа мисија не било доволно за да ја оправда смртта на кучето. Неговите зборови покажаа дека зад големиот историски успех стоело и чувство на вина што ги следело одредени учесници со децении.
Во меѓувреме, Лајка станала многу повеќе од симбол на советската вселенска програма. Нејзиното име се појавило на поштенски марки, во книги, филмови и песни. Во 2008 година, во Москва ѝ бил подигнат споменик, на кој е прикажана како стои на ракета.
Речиси седум децении по нејзиниот лет, приказната за едно мало куче од московските улици сè уште буди силни емоции.
Лајка не знаела што е вселенска трка, не ги разбирала политичките цели или научните експерименти. Познавала само луѓе кои ја хранеле, ја негувале и ја подготвувале за патувањето.
И тие знаеја од самиот почеток дека ја праќаат на патување без враќање.
Белка и Стрелка, кучињата што ја следеа Лајка, беа испратени во вселената со советскиот вселенски брод Спутник 5 на 19 и 20 август 1960 година. Спутник беше прототип на субсоничното вселенско летало Восток.
Целта на експериментот беше можноста за живот за живите суштества во космосот и влијанието на животот во вселената врз живите суштества. Тие се првите живи суштества што се вратија од вселената.
Неколку месеци по враќањето од вселената, Стрелка роди шест мали кученца. Една од малите кутренца ѝ беше дадена на Каролин Кенеди, ќерката на американскиот претседател Џон Кенеди, од тогашниот претседател на Советскиот Сојуз, Никита Хрушчов. Името на кучето било Пушенка.
Белка и Стрелка наскоро станаа херои на цртаните филмови.
На леталото има и други сопатници: 42 глувци, еден сив зајак, два стаорци, муви и разни растенија и бубачки патувале со нив во вселената – сите ја преживеале мисијата.
