Гувернерката на НБС секако е во сериозна неволја . Што ја чека неа во непосредната иднина а што треба да донесе новата монетарна политика
Според процедурата или според воспоставената политичка пракса
Сегашната гувернерка на НБС, Јоргованка Табаковиќ, беше избрана на таа позиција за прв пат на 6 август 2012 година, точно три месеци по промената на владата во Србија и доаѓањето на власт на СНС.
Таа беше избрана на таа позиција од страна на Народното собрание, а по предлог на претседателот на Србија, Томислав Николиќ. Неколку дена пред тоа, нејзиниот претходник Дејан Шошкиќ поднесе оставка. Причината беше предлогот за измена на Законот за Народната банка на Србија, кој брзо стигна до парламентарна процедура. Шошкиќ го сметаше ова за притисок врз независноста на централната банка. Новата влада го искористи ова како механизам за промена на гувернерот на НБС веднаш по доаѓањето на власт.
ДАЛИ ОВОЈ ПАТ ЌЕ БИДЕ ПОИНАКУ? Табаковиќ го започна својот трет мандат како гувернер на централната банка во август 2024 година. Мандатот на гувернерката е шест години. Со други зборови, доколку се почитуваат прописите, таа би ја држела таа позиција до 2030 година.
Колку е тоа реално? Дали новата влада, чиј клучен предизборен мотив беше ослободување на државата и институциите од партиска контрола, ќе го спроведе тоа? Што очекува гувернерката и како ќе изгледа монетарната политика на Србија во наредните времиња? И дали одземањето на лиценцата на Алта банка само пет дена по изборите може да ги промени работите? Особено затоа што вицегувернерите на НБС сега бараат истрага за околностите што доведоа до пропаѓање на оваа банка. Но, и ревизија на нејзиното работење, вклучително и надзорот што го врши НБС.
„Форбс Србија“ побара одговори на овие прашања од Милојко Арсиќ и Ѓорѓе Ѓукиќ, професори на Економскиот факултет во Белград.
НЕ ПРАВЕТЕ ГО ИСТОТО Арсиќ вели дека е потребно да се почитуваат законите и процедурите, како и независноста на институциите. Ако централната банка е независна институција според Уставот и законот, тогаш тоа треба да биде и во пракса. Со други зборови, нашиот соговорник вели дека сегашниот гувернер не треба да се заменува надвор од процедурите.
„Вистина е дека СНС, со брзото инсистирање на промена на Законот за НБС, всушност изврши притисок врз тогашниот гувернер Шошкиќ да поднесе оставка од таа позиција. Но, ако истото се направи и сега, тогаш се поставува прашањето каква е разликата. Значи, ако Студентската листа доби толку голема доверба од граѓаните затоа што тврдеше дека сака да ги ослободи институциите и да го демонтира системот што се потпираше на волјата на еден човек, тогаш вака треба да функционира сега.“
Милојко Арсиќ вели дека веќе во првите денови по изборите се случуваат спротивни ситуации.
„Не е одговорно да се презентираат недокажани информации, исто како што не треба да се повикуваат оставки цел ден. Ако сакаме систем, тогаш треба да се однесуваме така. Затоа, не треба да го повикуваме генералниот директор на Телеком да поднесе оставка. Наместо тоа, почекајте да се формираат законодавната и извршната власт и да го замените според процедурата. Доколку има докази дека ја злоупотребил својата позиција и работел надвор од законот, постојат законски процедури за тоа што да се прави во тој момент и како да се постапува.“
ЗАКОНИТЕ ТРЕБА ДА СЕ ПОЧИТУВААТ Арсиќ вели дека во овој вакуум постои голема опасност некои некомпетентни луѓе да добијат позиции затоа што мислат дека им припаѓаат. Според него, ова мора да се спречи.
„Не смее да се прекрши она што се пропагирало за време на кампањата. Во спротивно, постои ризик некои луѓе да ја искористат оваа ситуација и да дојдат на некои позиции и покрај процедурите и законот. А борбата за воспоставување на системот не се водеше поради таа причина“, вели Арсиќ. Затоа тој верува дека избраните претставници на новата влада треба јасно и недвосмислено да ги осудат ваквите обиди и да потсетат дека во секоја ситуација е потребно да се почитуваат законите и процедурите.
Одговарајќи на прашањето како го коментира пропаѓањето на Алта банка и дали тоа сега ја менува ситуацијата, Арсиќ одговара: „Во суштина не. Замислете новата влада да го замени гувернерот во првите денови. Тоа немаше да го спречи пропаѓањето на Алта банка, бидејќи очигледно некои големи штедачи одеднаш ги повлекоа своите пари. Тоа ќе се случеше и ако гувернерот беше сменет. Но, ако тој беше сменет, СНС ќе имаше адут да каже дека банката пропаднала штом новата влада ја презеде Народната банка на Србија“, објаснува тој.
ОСТАВКА КАКО МОРАЛЕН ЧИН Ѓорѓе Ѓукиќ, од друга страна, смета дека новата влада треба да ги повика некомпетентните вработени да поднесат оставка, како морален чин. Но, по конституирањето на парламентот.
„Со оглед на систематското уништување на најважните институции од страна на претходната влада и парализата на работата на независните институции, преку назначување на некомпетентни партиски кадри кои се таму за да молчат и да ја парализираат нивната работа, таков повик би бил соодветен.“
Ѓукиќ вели дека ако не реагираат на тоа, тогаш нивното отстранување треба да се изврши по законски пат.
„А чинот на јавен службеник кој не реагира на негативните појави поради незнаење и лојалност кон владејачкиот режим значи соучесништво во незаконски дејствија, против јавниот интерес. Овој рецепт успешно го применува во Унгарија премиерот Петер Маѓар. Всушност, за него е полесно бидејќи неговата партија има двотретинско мнозинство во парламентот, па може да го промени Уставот ако наиде на пречки за реформирање на институциите што поранешниот режим ги стави под негова контрола“, вели Ѓукиќ.
ШТО Е СО ГУВЕРНЕРОТ? Двајцата соговорници на Форбс Србија имаат малку различни ставови за судбината на Јоргованка Табаковиќ како гувернер.
Милојко Арсиќ смета дека нејзината замена не треба да се брза. Тој вели дека е тешко да се претпостави дека Табаковиќ би можела да остане на чело на НБС уште четири години, но и дека отстранувањето надвор од законската процедура не би било добар потег.
„Постојат некои индикации дека НБС го злоупотребила законот во јавните набавки. Неделникот „Радар“ неодамна пишуваше за тоа. Доколку тоа се докаже во судска постапка, тогаш оние што го сториле тоа треба да бидат повикани на одговорност. Освен ова, можно е да има некои сомнителни потези во врска со работењето на некои банки, но и тоа треба да се докаже. Исто како што е потребно да се докаже одговорноста на НБС во тој случај. Истото важи и за сомневањето дека гувернерката го плагирала својот докторат. И тоа е причината за нејзиното разрешување. Но, дури потоа сето ова ќе се докаже“, вели Арсиќ.
Тој наведува дека е против разрешувањето на гувернерот од политички причини. Токму затоа што тоа нема да направи никаква разлика во однос на соборената влада.
ПРОМЕНА НА ЗАКОНОТ ЗА НБС Ѓорѓе Ѓукиќ, од друга страна, предлага да се измени Законот за Народната банка. Со таа промена, вели тој, Извршниот одбор треба да се укине.
„Извршниот одбор не е предвиден со Уставот, а сега тој донесува клучни одлуки за монетарната и девизната политика. Тој одбор е под целосна контрола на гувернерот, бидејќи, гувернерот има овластување да предлага вицегувернери на парламентот. Измените на законот треба да ги регулираат овластувањата и одговорностите само на две тела, гувернерот и Советот на гувернери на НБС.“
„Советот на гувернери на НБС, со кој претседава гувернерот, би ги донесувал сите одлуки за монетарната и девизната политика што сега ги носи Извршниот одбор. Сега тој игра улога на еден вид надзорен одбор со мешавина од овластувања од сферата на монетарната политика, како што е одредувањето на режимот на девизен курс, што е непознато за која било централна банка во светот“, вели Ѓукиќ.
Ѓукиќ додава дека една од суштинските промени треба да биде заострување на критериумите за тоа кој може да биде кандидат за гувернер и член на Советот на гувернери. И тоа во однос на професионалниот углед и беспрекорниот личен и професионален интегритет во монетарната и банкарската сфера.
„Според сегашниот закон, критериумите се минимални. Да е државјанин на Србија со високо образование стекнато на студии од втор степен. И да има најмалку 10 години работно искуство во областа на економијата, финансиите или банкарството. Ниедна влада од 2000 година не сакаше да го промени тоа, бидејќи можеше да назначува кого сака, третирајќи ја позицијата гувернер на Народната банка на Србија како партиски плен. Истото важи и за Советот на гувернери. Новата влада не треба да ја пропушти можноста што ѝ се укажува. Значи, да не се менува законот само за да се замени гувернерот на НБС, туку да се менува механизмот за донесување одлуки во НБС, врз основа на јавната дискусија за предложените измени на законот. Ова подоцна би било основа за предлагање измени на член 95 од Уставот, кој ја регулира позицијата на НБС“, објаснува Ѓукиќ.
РЕЗУЛТАТИТЕ ОД ВАКВИТЕ ПРОМЕНИ Ѓукиќ вели дека ваквите промени би предизвикале две можни сценарија. „Првото е гувернерот да поднесе оставка по сопствена иницијатива, сметајќи го за морален чин, што не го очекувам. Ако не го стори тоа, новата влада може да го замоли да поднесе оставка за краток временски период. Доволна е една причина: одржување по секоја цена на фиксниот девизен курс на динарот, што доведе до систематско уништување на извозниот дел од економијата со голем удел на домашната супстанца во производите и огромна задолженост на граѓаните, економијата и државата и создавање илузија кај населението за растечки животен стандард преку плати и пензии изразени во евра“, тврди Ѓорѓе Ѓукиќ.
Тој вели дека е доволно да се цитираат пофалбите на претходната влада за рекордно нискиот удел на јавниот долг во БДП од околу 44 проценти, што е резултат на номиналниот БДП надуен од инфлацијата во динари и вештачки зголемениот БДП во евра благодарение на фиксниот девизен курс на динарот.
„Освен одобрението на НБС за продажба на мнозинскиот удел во Комерцијална банка на словенечката НЛБ на крајот од 2020 година, со што банкарскиот сектор речиси целосно им беше оставен на странци. Тоа беше катастрофален стратешки неуспех без никаква одговорност. Јавното предупредување до гувернерот на НБС дека Полска и Унгарија успешно спроведуваат стратегија за намалување на учеството на странскиот капитал во банкарската индустрија под 50 проценти поради ранливоста на домашниот финансиски систем на надворешни шокови беше игнорирано“, потсетува нашиот соговорник.
ДЕВИЗНИОТ КУРС СТАБИЛЕН ИЛИ ФЛУКТУИРАЧКИ Милојко Арсиќ смета дека Народната банка на Србија води добра монетарна политика. Во таа смисла, нема потреба тој брзо да го замени сегашниот гувернер. Особено пред евентуалните контроли и истраги да утврдат дали имало злоупотреба на функцијата.
Одговарајќи на прашање во врска со заплашувањето дека вредноста на динарот може да ослабне по промената на власта, Арсиќ вели дека таа била злоупотребена во кампањата.
„Убеден сум дека динарот мора да остане приближно на сегашното ниво уште барем неколку години, а не е исклучено политиката на приближно фиксен девизен курс да биде трајна обврска на НБС. Бидејќи една од најважните задачи на државата е зачувувањето на макроекономската стабилност, а тоа значи дека Народната банка на Србија, во соработка со Владата, мора да обезбеди ниска инфлација. За да може да го стори ова, динарот треба да остане стабилен. И државата и економијата и граѓаните се силно задолжени во странска валута, а слабеењето на динарот би имало големи последици во оваа смисла. Освен стабилноста на девизниот курс, важно е платите да растат во согласност со растот на продуктивноста, така што растот на трошоците за работење не создава инфлаторни притисоци“, одговара Арсиќ.
Слободата на избор во монетарната политика беше стеснета на краток рок. „Слободата на избор е стеснета колку што е можно повеќе поради презадолженоста на населението, компаниите и државата со кредити индексирани во евра. За жал, во текот на изминатата деценија, Србија беше уште еден учебнички пример дека еден пропуштен избор на режимот на девизен курс може да ја доведе земјата во речиси безнадежна позиција. Таа стана заробеник на тој режим, бидејќи негативните последици во реалниот и финансискиот сектор се толку големи што не смее да се премине на друг режим подолг временски период. Таков во кој флуктуациите на девизниот курс претставуваат верно огледало на перцепцијата на учесниците на пазарот за степенот на успех на целокупната економска политика што ја спроведува владата“, објаснува Ѓукиќ.
Тој вели дека постојниот режим на „де факто фиксен девизен курс со таргетирање на инфлацијата“ мора да се одржи во транзицискиот период. Бидејќи тоа би избегнало паника на пазарот и масовно незадоволство кај граѓаните. По период од 12 месеци, по изборот на владата, треба да има промена од режимот на фиксен девизен курс во режим на контролиран флуктуирачки девизен курс.
„Зоните на флуктуација во тој режим ќе ги одреди НБС по своја дискреција за време на интервенциите на девизниот пазар, со цел да се постигне целната стапка на инфлација. Во исто време, нема да ги објавува внатрешните граници на флуктуацијата на номиналниот девизен курс со цел да се спречат шпекулации на девизниот пазар.“
Поголемата флексибилност на девизниот курс (преку дневни осцилации) се покажа како важна алатка за членовите на ММФ за апсорбирање на надворешните шокови кон реалниот сектор на економијата. Покрај тоа, тој е повеќе усогласен со официјално усвоениот режим на таргетирање на инфлацијата од страна на НБС“, вели Ѓукиќ.
ЕФЕКТИТЕ ОД ФИСНИОТ ДЕВИЗЕН КУРС Ѓукиќ потсетува дека како дел од втората ревизија на советодавниот аранжман во јуни 2022 година, ММФ ѝ предложи на НБС постепено да се врати на пофлексибилен девизен курс.
„Властите решително ја отфрлија таа препорака на ММФ. Бидејќи сите важни индикатори се потпираат на фиксен девизен курс како единствено номинално сидро. Ова директно се спротивставува на суштината на концептот на целна инфлација, па на крајот го прави бесмислен во Србија. Има целосна смисла ако се спроведува со примена на слободно флуктуирачки режим на девизен курс, што само по себе произведува низок степен на евроизација на економијата“, вели нашиот соговорник.
„Ако девизниот курс е реален, нема потреба од вештачки мерки што треба да ги охрабрат граѓаните да штедат повеќе во динари, што беше направено, но со мал ефект. Проблемот со високиот степен на евроизација на српската економија остана до денес. Учеството на штедењето во странска валута на населението во вкупното штедење е 89-90 проценти. Ова значи дека во последните 14 години се намалило само за осум до девет проценти“, заклучува Ѓукиќ.
КОРИ УДОВИЧКИ ЗААЛТА БАНКА Поранешната гувернерка на Народната банка на Србија (НБС), Кори Удовички, во неделата оцени, во врска со одземањето на лиценцата на Алта банка, дека промената на власта на изборите предизвикала страв кај оние кои биле вклучени во нечесно работење, што ги предизвикало настаните што доведоа до кризата во банката, оценувајќи дека НБС морала претходно да го зајакне надзорот над таа банка. „Исплашени, а потоа почнало да вознемирува“, изјави Удовички за Радио-телевизија на Србија (РТС).
Таа оцени дека, особено по парламентарните избори, НБС морала да го зајакне надзорот поради можноста за одлив на капитал.
Според неа, ако наводите изнесени во јавноста од адвокатот Иван Ниниќ за префрлање на средства на сметка во Северна Македонија се точни, НБС можела да ги ограничи меѓународните платни трансакции на банката, без да го прекине нејзиното работење во земјата.
„Тоа е одлука на Народната банка што е на сила од 2007 година. Никој не мораше да чуе за тоа, немаше потреба од паника. Банката би можела да продолжи да работи во земјата, доколку имаа зголемен надзор“, рече Удовиќ.
Поранешната гувернерка на Народната банка на Србија (НБС), Кори Удовички, денес оцени, во врска со одземањето на лиценцата на Алта банка, дека промената на власта на изборите предизвикала страв кај оние кои биле вклучени во нечесно работење, што ги предизвикало настаните што доведоа до кризата во банката, оценувајќи дека НБС морала претходно да го зајакне надзорот над таа банка. „Исплашени, а потоа почнало да вознемирува“, изјави Удовички за Радио-телевизија на Србија (РТС).
Таа оцени дека, особено по парламентарните избори, НБС морала да го зајакне надзорот поради можноста за одлив на капитал.
Според неа, ако наводите изнесени во јавноста од адвокатот Иван Ниниќ за префрлање на средства на сметка во Северна Македонија се точни, НБС можела да ги ограничи меѓународните платни трансакции на банката, без да го прекине нејзиното работење во земјата.
„Тоа е одлука на Народната банка што е на сила од 2007 година. Никој не мораше да чуе за тоа, немаше потреба од паника. Банката би можела да продолжи да работи во земјата, доколку имаа зголемен надзор“, рече Удовички.
Таа издвои две прашања – како Алта банка се најде во ситуација каде што работи толку лошо и зошто властите не презедоа мерки за да го спречат одливот на пари порано, оценувајќи дека во претходната недела е пропуштена можноста да се запре префрлањето на средства на сметките на поврзани страни или во странство.
Таа додаде и дека во јуни, Алта банка пријавила адекватност на капиталот од 17,92 проценти, но дека клучното прашање е потеклото и квалитетот на тој капитал, посочувајќи ја најновата рекапитализација на банката, за која тврди дека потеклото на инвестираните средства било непознато, истакнувајќи дека не ги поседува сите податоци врз основа на кои може да утврди евентуални пропусти во надзорот.
„Проблемот е од каде дошол тој капитал и каков квалитет имал. И тука секторот за надзор над банките, работењето на финансискиот сектор, требало да го утврди тоа“, рече Удовички.
