Која е шансата за мирно, институционално воведување на државата во ред, без попречување на губитниците и нивните сеприсутни кадри? И што е поверојатно – брзо враќање на прогресивците што ги вети поранешниот претседател, или промена на сите нивоа, од претседателското на локалното
БЕРА ДИДАНОВИЌ
Постои одредена симболика во тоа каде и како, еден ден по изборното цунами што ги збриша и владата и опозицијата во неделата, започна процесот на нормализација на Србија: започна од узурпираниот парк Пионерски, едно од најсрамните огледала на соборениот режим, тесно поврзано со криминалот.
Просторијата, која, по ослободувањето од силеџиски фаланги, ќе мораше да се ослободи од погрдното име „Ќациленд“, беше вратена на својата намена во заедничка акција на граѓаните, собрани на покана на Екогардата и јавните претпријатија, одамна одвикнати од служење на јавниот интерес. Во случајот со јавното претпријатие Градска чистота, беше потребно да се „извика“ Стефан Симиќ, кој со месеци се бори за градоначалник: откако повикот за чистење на обезличениот парк од Чистотата доби одговор за недостаток на надлежност, помогна да се споменат фотографии од претходниот ден, кога истата служба беше „компетентно“ на истата локација. Она што преовладуваше – свеста за потребата од чистење на градот или превентивна соработка кон потенцијална идна влада, остана нејасно.
Со други зборови: ситуацијата во земјата е лоша и нејзиното санирање ќе бара многу труд, со задолжително граѓанско ангажирање – не секогаш во буквална смисла, туку во форма на контрола на процесот што мора да се преземе, за да не се повтори неуспехот на претходното, соборување на сличен режим од 5 октомври.
МАЛИ ОДМАЗНУВАЊА Добрата вест е дека граѓанската енергија (моментално) постои, до степен до кој малкумина очекуваа, што ја покажува рекордната излезност на изборите (68,85 проценти, според податоците од Републичката изборна комисија од понеделник попладне, со обработени 97 проценти од гласачите). Поголема излезност е забележана само на првите избори по враќањето на повеќепартискиот систем, во 1990 година (71,49 проценти) и на историските федерални избори на 24 септември 2000 година (74,4 проценти). Исто така, важно е да се има предвид фактот дека избирачкиот список не го одразува реалниот број на луѓе во Србија, односно бројот на вистински гласачи е помал од официјалните 6,2 милиони, па затоа реалната излезност регистрирана во неделата, според проценките, надминува 80 проценти.
Дури и повеќе од извонредната мобилизација на граѓаните за одење на крајно нефер избори, постоењето на желбата Србија да стане пристојна земја е индицирано од изборниот резултат: владејачките прогресивци, со сите свои изборни и медиумски манипулации, огромни финансиски ресурси, притисоци, закани и поткуп на граѓаните, беа поразени, со повеќе од 13 процентни поени, од необичната Студентска листа, составена главно од експерти од различни области, без политичко искуство, со шарени идеолошки позиции, избрани според комплицирани процедури, со критериуми познати само на членовите на сè уште прилично мистериозното, силно децентрализирано Студентско движење.
Поконкретно: некогаш моќната партија, чиј неформален лидер објави огромно мнозинство гласови и огромна предност пред главниот конкурент („ќе ги победиме со водство од 500.000 гласови“) го заврши изборниот ден со нешто помалку од 1,7 милиони, односно 39,6 проценти од гласовите, што е за 8,4 процентни поени помалку отколку на изборите во 2023 година.
Студентската листа, од друга страна, ги освои тие 500.000 гласови – повеќе од 2,2 милиони, односно 53,4 проценти од гласовите, што е резултат што остана недостижен за претерано надуените напредњачки (најблиску до тоа беа на изборите во 2020 година, кога нивната тогашна листа „Александар Вучиќ – за нашите деца“ доби нешто повеќе од 1,9 милиони гласови, но со помош на бројни коалициски партнери, како што се партијата на Расим Љајиќ, Богољуб Кариќа, СПО…). Многу поблиску до студентскиот рекорд беше самиот Александар Вучиќ на претседателските избори во 2017 година, но сепак со околу 40.000 гласови зад сегашниот победник. Расположението на граѓаните го покажува и фактот дека Студентската листа победи во поголемиот дел од вкупно 15 општини во кои се одржаа локални избори во 2025 и 2026 година: Александар Ивковиќ, уредник на вестите на порталот „Европски Западен Балкан“, го нарече фактот дека СЛ освои 57 проценти во Косјериќ (СНС 35 проценти), Мионица 51 процент (СНС 43 проценти) и Севојно 55 проценти (СНС 40 проценти) се „мали одмазди“. Врз основа на тие податоци, би се рекло дека граѓаните таму ниту го заборавиле, ниту го простиле изборниот терор на прогресивните тепачи, кои сега не биле доволни да ја покријат цела Србија.
РАСПАЃАЊЕ ИЛИ ОПСТРУКЦИЈА Меѓу изборните куриозитети е фактот дека СЛ не триумфираше само во градовите (26 од 29) каде што нетолеранцијата кон поранешната влада долго време беше забележлива, туку и во бројни села, кои до неодамна беа главна поддршка на прогресивците. Од особено значење за иднината може да биде фактот дека многу претставници на малцинствата сега претпочитаа да гласаат за СЛ отколку за „своите“ партии, благодарение на што, од вкупно девет малцински (или лажни малцински) листи, само четири од нив влегоа во парламентот, освојувајќи, според податоците на CeSid од понеделник, вкупно шест парламентарни мандати: Алијансата на војводинските Унгарци (два), Албанската коалиција (два), Расим Љајиќ – Људски (СДП-ЦДП) и СДА Санџака – Чувари по еден пратеник. Во претходното парламентарно свикување, малцинските партии имаа вкупно 12 мандати. Во времето кога беше создаден овој Радар, беше невозможно прецизно да се процени колку долго ќе треба да чекаме пред да видиме ново собраниско свикување во зградата на парламентот: поради поднесените приговори, изборите мора да се повторат на одредени избирачки места (Кањижа, Љиг…), по што има рок за поднесување извештај до РИК, а потоа рок од 30 дена за свикување конститутивна седница. Рокот за формирање влада после тоа е 90 дена. Дотогаш? И дури и тогаш – каква е шансата за мирно, институционално обновување на државата, без опструкција на губитниците и нивните сеприсутни кадри?
Проценките се различни – според една, поткрепена, меѓу другото, со броење на бројот на директори на јавни претпријатија кои не се појавиле на работа во понеделник, мала промена во известувањето на РТС, извинувањето на РТВ или претходното враќање на членските карти на СНС на Чачак, ќе следи ненадејното распаѓање на неодамна владејачката партија, благодарение на што нема да биде можно да се наруши функционирањето на новата влада.
Друга школа на размислување потсетува на најавата на Вучиќ за продолжување на борбата и неговото неизбежно враќање и предупредува на непроменетото известување на поголемиот дел од медиумите кои се поволни за него, во кое, во понеделник, една од главните пораки беше онаа за очекуваниот брз конфликт во рамките на СЛ, чии претставници немаат ист став за многу чувствителни прашања, можеби веќе на претседателските избори на засега непознат датум до крајот на годината.
МЕД И МЛЕКО Што, во такви околности, треба да биде приоритет на новата влада? Според Душан Спасојевиќ, професор на ФНП, пред сè – управување со очекувањата, со оглед на тоа што „граѓаните очекуваат дека сега ќе тече мед и млеко, дека сите виновници ќе бидат уапсени, гонети и јавно понижени“, иако ова се тешки и бавни процеси со неизвесен крај. Впрочем, нетрпението е толку големо што, и покрај повикот на СЛ да не се прави тоа, во понеделник вечерта имаше напад врз ТВ Информер и ТВ Пинк, најмоќните и најотровните делови од напрењачката пропагандна машина.
Како друг приоритет, Спасојевиќ го наведува воспоставувањето демократија, за што новиот унгарски премиер Петер Маѓар даде патоказ: „Слободата на медиумите, обвинителството, автономијата на универзитетите – ова се најважните работи што се смислуваат додека трае жештината. Ако студентите направат нешто од тоа, заедно со фактот дека го соборија Вучиќ, тоа е повеќе од доволно за мене“, вели Спасојевиќ.
Јасно е дека новиот владејачки тим ќе мора да се соочи со голем број тешки проблеми. Кои би можеле да бидат главните опасности што ѝ се закануваат во нивното решавање?
Првиот, смета Спасојевиќ, е недостатокот на искуство и фактот дека методот на донесување одлуки на СЛ е сè уште во темнина и доста бавен. Предизвикот, додава тој, се и прашањата што го делат општеството, за кои студентите не беа среќни да се изразат. „Би било важно да се избегнат во првите неколку месеци од новата влада, за да може да се фокусира на клучните прашања. Ако се појават прашања што го делат, тоа ќе биде сериозен предизвик“, вели Спасојевиќ. Санкции против Русија, што Вучиќ ги спомена на изборната ноќ, на пример?
„Односот на Србија со Русија одразува историски, енергетски и идентитетски фактори кои се далеку од личните преференции на Вучиќ. Прашањето за Косово останува длабоко вкоренето во домашната политика и веројатно нема да се промени само со новата влада. Вучиќ веќе се обиде да игра на овие чувствителни теми, предвидувајќи дека новата влада ќе воведе санкции против Русија за неколку дена, во обид да покаже дека е подредена на западните интереси“, забележува, меѓу другото, Матео Бономи, раководител на програмата „Европа“ во Италијанскиот институт за надворешни работи во текст напишан за веб-страницата на Институтот веднаш по изборите, кој исто така има важна порака за ЕУ.
ФАКТОРОТ ЕУ „ЕУ сега може да ја следи оваа транзиција без да се обидува да ја води, поддржувајќи ја пошироката реформа на српската држава: судството, медиумскиот плурализам и изборниот интегритет, а не само безбедносниот сектор, кој долго време беше заробен од неформалната мрежа на моќ. Треба да го стори тоа со свест дека легитимитетот на ова движење доаѓа од српската заедница, а не однадвор.“ Исто така, би било мудро да се избегне оптоварување на новата влада со моменталните геополитички барања во однос на Русија и Кина, или Косово, што би можело да го зајакне наративот на Вучиќ и да го оптовари со разновидно ново мнозинство“, пишува Бономи.
Падот на Вучиќ, додава тој, може да го означи крајот на ерата на двосмисленост. „Во последните години, дел од естаблишментот на ЕУ флертуваше со идејата за интегрирање на Србија во единствен пазар без политички права, што беше аранжман што им одговараше и на Белград и на некои европски престолнини. Тој компромис припаѓаше на политичката сезона која сега се чини дека завршува. Доколку Србија успее да го врати владеењето на правото и демократските институции, ќе биде сè потешко да ѝ се понуди нешто помалку од јасен пат кон членство во ЕУ“, оценува експерт за ситуацијата во регионот.
Може ли целата приказна да стане бесмислена со враќањето на прогресивците, што Вучиќ го ветува на краток рок, сметајќи, веројатно, на неискуството на победникот, но и на сериозните финансиски, медиумски и други ресурси што сè уште ги има на располагање?
Враќањето е можно само во ситуација кога СЛ би донел цела низа проблематични одлуки и би се покажал како неспособен да владее, вели Спасојевиќ. Тој е убеден и дека тоа нема да биде враќање на СНС како што е денес, бидејќи тоа е партија создадена да владее: споредбите со унгарската Фидес, која сè уште има 20 проценти поддршка, или црногорската ДПС, која, како што објаснува, се враќа на сцената, не се соодветни, бидејќи тие се далеку посериозни партии во однос на структурата и идеологијата.
Поверојатно од враќањето на напредњаците е преземањето на власта на други нивоа – пред сè на претседателското, каде што по триумфот во неделата победата на кандидатот на СЛ е речиси однапред обезбедена, а потоа и на локално ниво, со акцент на Белград, каде што притисокот ќе биде особено голем. Тој процес, како што забележува Спасојевиќ, ќе поттикне „плурализација од долу“, односно појава на нови актери и прераспределба на старите: сите, вели тој, ќе сакаат да се потпрат на студентското движење, особено партиите што го поддржаа, и веројатно ќе се види во него кои се луѓето со политички амбиции. И, исто така, се чини дека дури и пред евентуалното ново локално гласање и формирањето на нова партиска сцена што ќе произлезе од тоа, може да има промена на власта во некои градови, особено таму каде што прогресивното мнозинство зависи од коалициските партнери. Доаѓа динамично време.
(radar.rs)
