Оние во регионот кои се загрижени за насоката на американската политика, мора, без оглед на исходот од среднорочните избори, да бидат подготвени да им понудат на своите американски соговорници конкретни и применливи предлози за нов курс
ЈАСМИН МУЈАНОВИЌ
д-р Јасмин Мујановиќ е политиколог со докторат од Универзитетот Јорк, специјализиран за политиката на поставторитарната и постконфликтна демократизација.
Според сите достапни проекции, Американците ќе се разбудат во среда наутро во земја со поделена власт. Претставничкиот дом ќе биде цврсто под контрола на Демократската партија, Сенатот исто така ќе премине на страната на демократите (или ќе остане во функционален ќорсокак), додека историски непопуларниот републикански претседател ќе продолжи да седи во Белата куќа.
Американците сепак ќе се надеваат дека новата сесија на Конгресот ќе успее да соработува со претседателот Трамп за решавање на продлабочената криза со трошоците за живот во земјата, но и да ја принуди Белата куќа да ги прекине, или барем да ги намали, воените операции во Персискиот Залив, кои станаа главен двигател на инфлацијата во Соединетите Американски Држави.
Сепак, резултатите од среднорочните избори ќе бидат под лупа и во странските престолнини, особено во Европа, каде што бескомпромисниот став на администрацијата на Трамп кон Украина, Гренланд, НАТО и самата Европска Унија предизвика најсериозен раскол во трансатлантските односи од 1945 година. По серијата порази на крајната десница во Србија и Унгарија, владите на Западен Балкан ќе бидат особено загрижени за каква било промена или несовпаѓање во сигналите што доаѓаат од Вашингтон.
Сепак, Конгресот не е главен архитект на американската надворешна политика. Тој ќе продолжи да биде одговорност на Белата куќа, па затоа сојузниците, партнерите и противниците не треба да очекуваат радикални промени во пристапот на Вашингтон. Она што Конгресот предводен од демократите може и ќе го направи е да воспостави значително посилен надзор врз активностите на администрацијата во надворешната политика. И тоа е од клучно значење.
На пример, неодамнешниот извештај „Pay for play to the Balkans“ објавен од демократските членови на Комитетот за надворешни работи на Претставничкиот дом веројатно ќе доведе до барем едно конгресно сослушување. Во рамките на тој надзор, поврзаните одлуки на администрацијата на Трамп за укинување на санкциите против сецесионистичките власти во Бања Лука, обемното лобирање на Милорад Додик и неговиот режим на СНСД во Вашингтон, како и точната улога на администрацијата во отстранувањето на Кристијан Шмит од позицијата висок претставник, веројатно ќе заземат истакнато место. Секоја од овие теми би можела да резултира со посебни сослушувања, вклучително и во Сенатот. Новото свикување на Конгресот со голем интерес ќе го следи неодамнешниот скандал поврзан со мандатот на Кимберли Гилфојл како амбасадор во Грција, како и деловните потфати на Џаред Кушнер и Иванка Трамп во Србија и Албанија.
КОНСЕНЗУС ЗА ЗАПАДЕН БАЛКАН Покрај тоа, спротивно на популарното мислење, во Конгресот сè уште постои широк двопартиски консензус за политиката на САД кон Западен Балкан, како и заедничка загриженост за неодамнешните полукружни пресврти на администрацијата. Републиканските членови на Конгресот кои искрено го поддржуваат укинувањето на санкциите врз Додик веројатно можат да се избројат на прстите од едната рака, а уште помалку се оние кои би тврделе дека поддршката на неговите напори за уништување на Дејтонскиот мировен договор е во интерес на националната безбедност на САД во регионот. А следниот состав на Конгресот ќе го има на располагање Законот за демократија и просперитет на Западен Балкан како средство за притисок врз администрацијата – фундаментален правен акт со кој Дејтонскиот договор и посветеноста на САД кон безбедноста и стабилноста на регионот беа директно преведени во американскиот закон.
Јасно е дека во Белата куќа и во Стејт департментот преовладува поинакво гледиште. Прашањето за администрацијата во наредните месеци ќе биде дали навистина се исплати да се продолжи со рехабилитирање на екстремист како Милорад Додик во политичка средина за која се очекува решително да се сврти против Белата куќа.
Точно е, имено, дека повеќе од една година по одлуката за укинување на санкциите врз Додик, Вашингтон сè уште не понудил кохерентно објаснување за тој потег. Дека „ерата на градење на нации“ е завршена – што американските претставници во ОН го понудија како идеолошко оправдување – беше јасно уште во 2009 година, ако не и порано. Секако никој на Балканот не веруваше дека оваа ера ќе продолжи во 2025 година. Немаше ни најмал знак дека Бања Лука направила некои значајни отстапки за возврат откако Вашингтон попушти по прашањето за санкциите. Неодамнешниот извештај на ОХР до Советот за безбедност на ОН – извештај поднесен од американски дипломат во својство на вршител на должноста висок претставник – јасно покажа дека режимот, со помош и поддршка на хрватската сепаратистичка ХДЗ, сè уште се стреми кон сецесија со сите расположливи средства.
За да биде уште полошо за администрацијата, Конгресот веќе се подготвува за голема пресметка со неа околу надворешната политика. Очигледната антипатија на Белата куќа кон Киев и нејзината необјаснива сервилност кон Кремљ, како и нејзиното сомнително справување со војната со Иран, се длабоко непопуларни кај американската јавност и нејзините избрани претставници. Онаа мала поддршка што администрацијата ја ужива меѓу остатокот од републиканскиот естаблишмент за својата агенда за надворешна политика во 2027 година, повторно ќе биде преполовена во 2028 година, кога партијата ќе почне активно да го подготвува теренот за ерата по Трамп.
САНКЦИИ ПРОТИВ РЕЖИМОТ ВО БАЊА ЛУКА Ова значи дека обидот на администрацијата да ги преуреди американските приоритети и односи во Западен Балкан би можел да биде краткотраен. Не е незамисливо, на пример, администрацијата на Трамп, во обид барем делумно да го намали притисокот од Конгресот по изборите во вторник, повторно да воведе санкции врз режимот во Бања Лука. А ако не го стори тоа, големи се шансите следната администрација – дури и ако е водена од друг републикански претседател – многу наскоро повторно да го отвори прашањето.
За застапниците на стабилен, безбеден и демократски Западен Балкан, блиску до Соединетите Американски Држави, клучот сè уште лежи во ангажманот и со демократите и со републиканците во Вашингтон, а особено на Капитол Хил. На крајот на краиштата, Законот за демократија и просперитет на Западен Балкан, кој ќе ја надживее оваа администрација, и следната, и онаа по неа, беше усвоен со убедливо двопартиско мнозинство. Оние во регионот кои се загрижени за насоката на американската политика, затоа, без оглед на исходот од среднорочните избори во вторник, мора да бидат подготвени да им понудат на своите американски соговорници конкретни и применливи предлози за нов курс. Курс за кој законодавците во Вашингтон ќе бидат убедени дека им служи на американските интереси во Западен Балкан подобро од политиката што администрацијата на Трамп досега ја водеше.
(д-р Јасмин Мујановиќ е политиколог со докторат од Универзитетот Јорк, специјализиран за политиката на поставторитарната и постконфликтна демократизација)
Извор: Ал Џазира
