Европската крајна десница во служба на Тамп и Путин
БОШКО ЈАКШИЌ
Триумфот на екстремната десница во сојузната покраина Саксонија-Анхалт сериозно ја потресе Германија и се закани со нови потреси во Европа, која повеќе од една деценија нема одговор на подемот на конзервативните суверенисти и антиимиграциските националистички екстремисти и се обидува да се спротивстави на притисокот од Вашингтон и Москва.
Десничарската Алтернатива за Германија (AfD) го заобиколи Брандмауер – Огнениот ѕид – кој треба да ги спречи да дојдат на власт. Од основањето на Сојузната Република, се одржаа повеќе од 240 избори за покраински парламенти, но за прв пат по Втората светска војна се отвора можноста екстремно десничарска партија да дојде на власт во една од 16-те германски покраини.
Веќе непопуларниот христијанско-демократски канцелар Фридрих Мерц вети дека ќе го спречи продорот на екстремната десница. Се случи обратното. На минатогодишните избори, AfD ја зголеми својата поддршка од 10 на 21 процент и заврши како втора најсилна политичка сила во земјата за прв пат на федерално ниво.
Сега беа поубедливи: АфД освои рекордни 44 проценти од гласовите, оставајќи ја далеку зад себе конзервативната ЦДУ на Мерц со само 17,8 проценти од гласовите. Гласачите беа многу заинтересирани, а беше забележана излезност од 77 проценти. На АфД ѝ се потребни 42 мандати за мнозинство, а според најновите проекции, ѝ недостасуваат три. Другите партии отфрлаат коалиција со АфД и тврдат дека не се расположени за малцинска влада.
МАЛА ПОКРАИНА, ГОЛЕМ ЗЕМЈОТРЕС „Исработивме историја во оваа земја“, потврди 35-годишниот копретседател на АфД, Улрих Зигмунд, во Магдебург. „Луѓето покажаа апсолутно јасно дека конечно сакаат политички промени и, пред сè, покажаа дека ги сакаат со нас“.
Успехот на крајно десничарската АфД скрши едно од најважните политички табуа во земјата. Уште еден предупредувачки сигнал беше испратен до Европа, каде што екстремната десница има највисок степен на политичко влијание во повоениот период. Десничарите тврдат дека нудат можност за радикални промени и дека ги „спасуваат“ гласачите незадоволни од имиграцијата, јавната безбедност, економијата и високите цени на енергијата.
Од Саксонија-Анхалт, AfD планира да протера многу имигранти и да ги испрати децата бегалци во посебни училишта за да им даде до знаење дека нивниот престој во Германија е привремен. Виножитните знамиња, заштитен знак на ЛГБТ заедниците, треба да бидат забранети во училиштата. Децата треба да учат помалку за нацизмот, а повеќе за позитивните аспекти на националната историја. AfD сака да ги обнови односите со Русија и би ја откажала помошта за Украина.
Противниците укажуваат на големата опасност од подемот на неонацизмот. Списанието „Шпигел“ го прогласи харизматичниот Зигмунд за „најопасниот човек во Германија“. Хилдегард Бентеле, германска пратеничка во ЕП и членка на Народната група, по повод ова изјави: „Како христијански демократи, ние сме убедени дека единствениот начин да се спротивставиме на растот на екстремната десница во Саксонија-Анхалт, Германија и низ цела Европа е внимателно да ги слушаме граѓаните, да нудиме реални решенија и да презентираме оптимистичка визија за иднината, заснована на нашите вредности“.
РАЗЛИЧНИ НИВОА НА ЦРНИЛОТО Гласачите од источна Германија повеќе не веруваат во вакви ветувања и со тоа само потврдуваат поширок тренд. Речиси една четвртина од гласачите во Европа денес ги поддржуваат крајнодесничарските партии, што е речиси пет пати повеќе отколку во 1995 година. Ситуацијата се влоши особено во последните три години.
Пристапот на гласачите кон клучните прашања на крајнодесничарските партии, како што е имиграцијата, не се промени многу со текот на времето, но стана поважен при одлучувањето за кого да гласаат. Во исто време, како што стануваа поголеми и поуспешни, овие партии беа прифатени како „нормални“, а нивниот наратив стана привлечен.
Денес, во Европа се активни повеќе од 130 крајнодесничарски партии, кои едногласно ја застапуваат тезата дека државите треба да бидат населени исклучиво од локалниот свет. Сите надворешни лица, особено членовите на други раси, религии или сексуални ориентации, се перцепираат како закана.
Десничарите бараат ред. Нивниот авторитарен пристап кон државата е предуслов за стабилно и здраво општество. Со една, понекогаш тешко препознатлива разлика: додека крајната десница сака да го собори постојниот поредок, радикалната десница главно функционира во демократски рамки.
ПОПУЛАРНОСТА НА ДЕСНИТЕ И НАТАМУ РАСТЕ Десничарите ја држат власта или се во владејачки коалиции во неколку држави, а сите анкети на јавното мислење укажуваат на понатамошен раст на нивната популарност. Водат во Австрија, Белгија, Велика Британија, Франција и Германија. Десничарот Џорџо Мелони штотуку постави рекорд за најдолга влада во Италија. Конзервативните популистички националисти учествуваат во владите на Финска, Хрватска или Чешка и ја поддржуваат малцинската влада на Шведска.
Националното собрание на Марин Ле Пен е најголемата партија во францускиот парламент со 37 проценти поддршка. Нивниот неформален лидер има сериозни шанси да победи на претседателските избори во април/мај следната година.
Во Велика Британија и Холандија, десницата собира сè повеќе гласачи кои се привлечени од нивната антиимиграциска агенда, што е заедничко за сите екстремисти кои се залагаат за христијанска, бела Европа. Австриската партија на слободата скокна од 16 проценти на 29 проценти на изборите во 2024 година. Партијата Чега во Португалија се искачи од седум на 18 проценти поддршка само во последниот изборен циклус.
СЕПАК ОРБАН – ПАДНА Во исто време, како сведоштво за фактот дека многумина не бараат решенија меѓу националистите, популистите, суверенистите и екстремната десница, Холандската партија на слободата на Герт Видерс изгуби речиси една третина од своите места во Парламентот на изборите во 2025 година. Во април оваа година во Унгарија, креаторот на глобалниот слоган на десницата – „нелиберална демократија“ – Виктор Орбан беше соборен.
Но, десницата сè уште расте. Во Европскиот парламент, крајно десничарските групи како што се „Патриоти за Европа“ и „Европските конзервативци и реформисти“ заедно имаат околу 200 места. Тие ги надминаа центарот и левиот центар.
Колку и да изгледаат слично, овие партии можат да се класифицираат во четири категории: партии кои добиваат поддршка од нивниот амбивалентен однос со фашистичкото и нацистичкото минато (Австрија, Франција, Италија, Унгарија, Романија); партии кои се фокусирани на исламофобија (Данска, Холандија, Полска, Швајцарија, Шведска); партии чија пропаганда е насочена против „заканите“ за националниот идентитет (Велика Британија, Грција, Италија, Унгарија) и партии кои поддржуваат фундаменталистички христијански реакционерни конзервативни агенди (Бугарија, Полска, Романија).
Дали подемот на десницата е израз на фрустрацијата на граѓаните и донекаде скаменетиот политички естаблишмент против кој речиси една третина од европските гласачи се директно спротивставени? Или сме сведоци на фундаментално поместување кон десно?
Многу зависи од тоа дали Европа ќе успее да изгради свој економски суверенитет и да спречи екстремната десница да се вкорени во регионите уништени од глобализацијата и деиндустријализацијата. Пробивот на AfD и сличните партии навестува тешка битка околу прашањата за миграцијата, контролата на границите, ставовите кон климатските промени и војната во Украина.
САД – ОСЛАБУВАЊЕ ИЛИ РАСПАД НА ЕУ Сето ова во време кога Европа е под притисок и од Истокот и од Западот. Со поддршка на екстремната десница, и Доналд Трамп и Владимир Путин сакаат истото: да ја направат Европската Унија што е можно послаба.
Трамп, без коментар, се „објави“ на социјалните мрежи веднаш објавувајќи го резултатот од AfD на својот профил. Неговото движење Make America Great Again (MAGA), поддржано од финансиери од Силиконската долина, се потпира на крајно десничарски европски сојузници.
Потпретседателот Џ.Д. Венс го потврди ова во февруари 2025 година, кога провокативно се сретна со Алис Вајдел, копретседателка на AfD, на маргините на Минхенската безбедносна конференција и ги критикуваше германските политичари за Огнениот ѕид. Тој тврдеше дека маргинализацијата на популистичките движења претставува поголема опасност од Русија или Кина.
АГРЕСИВНИОТ ПРИСТАП НА ТРАМП Политиката на Трамп кон Европа е дефинирана со агресивен пристап „Америка на прво место“, кој ги принудува европските сојузници да преземат финансиска одговорност за одбраната на својот континент. Притоа, тој систематски ги прекрши традиционалните трансатлантски норми и ја намали помошта за Украина.
Претседателот на САД ги повторува заканите за освојување на Гренланд, напаѓајќи го Папата и италијанскиот премиер, а неговата трговска и царинска војна со ЕУ е нов доказ за сериозно нагризен трансатлантски сојуз кој се создава веќе осум децении.
Дури и во својот прв мандат, Трамп потврди политики кои некогаш се сметаа за екстремни – од климатски скептицизам до антиимиграциска реторика. Во својот втор мандат, тој го усоврши потпирајќи се на белите христијански супремацисти и промовирајќи ја идејата за американска црква. Псевдоакадемици отвораат свои универзитети и организираат конференции кои шират крајно десничарски идеологии. Основани се разни тинк-тенкови кои популаризираат нелиберални ставови.
ДРАМАТИЧНО ПРОМЕНЕТ АМБИЕНТ Медиумскиот простор е драматично променет во корист на екстремни идеи. Многу платформи за социјални мрежи се управувани од крајната десница.
Целта на администрацијата во Вашингтон е сосема јасна: ослабување или распаѓање на ЕУ, барање промена на режимот во корист на крајната десница. Полесно е да се фаворизира американската индустрија и трговија во поделена Европа.
Американската стратегија за национална безбедност од 2025 година јасно дефинира кои се сојузниците во зачувувањето на „заедничкото цивилизациско наследство на Западот“. Документот ги повикува европските нации да „негуваат отпор“ против либералните траектории на ЕУ. Стејт департментот издвои четири милиони долари за европските десничарски медиуми.
Јасно е дека Трамп се обидува да ја извезе својата идеологија на MAGA (ако воопшто е идеологија) во Европа на ист начин како што тоа го правеа неговите претходници во Југоисточна Азија, Блискиот Исток или Латинска Америка. Сепак, блискоста на американските и европските суверенисти е оштетена од трговските и царинските војни на Трамп против ЕУ и го подели трансатлантското популистичко движење. Марин Ле Пен е скептична, сфаќајќи дека „Америка прво“ остава минимум простор за европските интереси. Алис Вајдел ги критикува американските царини кои ја уништуваат европската работничка класа.
РУСИЈА – РАСКИНУВАЊЕ НА ЕВРОПСКОТО СОЦИЈАЛНО ТКИВО
Размислувањата на Путин се слични со оние на Трамп – и тој би сакал да види поделена и ослабена Европа за полесно да ја реализира својата амбиција за „Голема Русија“. Неговиот емисар Кирил Дмитриев ја презеде функцијата на Трамп и ја пофали „историската победа на прагматичната АфД“, која претходно ја опиша како „партија на надежта и разумот, соработка на вистината и надежта“.
Руската политика кон ЕУ беше обележана како стратешка игра, но поради агресијата врз Украина, таа се претвори во отворена геополитичка конфронтација. Одговарајќи на пакетот 21 европски санкции, Москва се обидува да го наруши единството на Унијата, бидејќи Кремљ проценува дека со сегашните европски лидери нема шанси за подобрување на односите во блиска иднина.
Тактиката е да се кине европското општествено ткиво нишка по нишка. Путин верува дека ЕУ е слаба поради внатрешни поделби и бирократска неефикасност, па затоа бара сојузници меѓу крајно десничарските партии. Така се зближи со Трамп. Американските крајно десничарски влијателни лица се платени да ги фалат и политиките на Кремљ.
Со години се шири приказната дека ЕУ е неуспешен проект, област на разни кризи, а се промовираат крајно десничарски политичари кои ветуваат дека ќе ги вратат европските нации во нивната „поранешна слава“. Избегнувајќи директна конфронтација со НАТО, Путин се потпира на хибридна војна, сајбер напади, субверзија, саботажа, а со ширење дезинформации го контаминира медиумскиот простор.
Додека агресијата врз Украина не стивнува, Русија не се откажува. Беспилотните летала на аеродромот во Лајпциг се само една илустрација. Втората се однесува на руските воени извештаи кои неодамна, за време на мигрантската криза во Сеута, ширеа крајно десничарски антиимиграциски наратив кој достигна половина милион луѓе. Групите за дезинформации се многу подобро организирани денес отколку што беа пред неколку години.
