Се работи за збир на методи со збирно име – „извоз на страв“
ЕВГЕНИЈ ДЈУК
Убиство, труење, притисок врз роднини – за ова зборува извештајот на ОН за состојбата со човековите права во Русија. Исто така, се истакнува интензивирањето на притисокот врз критичарите на Кремљ кои избегале во странство.
„Никаде да се скриете: Извоз на страв надвор од границите на земјата – Транснационална репресија од страна на Руската Федерација“ – ова е насловот на извештајот, презентиран на 21 септември од Бугарката Маријана Кацарова, која е специјален известувач на ОН за човекови права во Русија.
Главниот заклучок во него е дека властите во Русија пристапуваат кон репресијата на нов начин, ширејќи го системот на страв далеку надвор од границите на земјата. Тие го прошируваат „арсеналот“ на средства за притисок врз критичарите во егзил: убиства и атентати, обиди за нивно насилно враќање во Русија, надзор, сајбер напади, злоупотреба на механизмите на Интерпол, прогон на роднини кои останале во земјата.
СИСТЕМ НА РЕПРЕСИЈА НАДВОР ОД ГРАНИЦИТЕ НА РУСИЈА
„Структурираниот систем на репресија“ на руските власти успешно се шири и во странство, заклучува Кацарова во својот извештај. Репресиите имаат за цел да ги потиснат антивоените протести на Русите во странство, како и да ги ограничат независните медиуми и организациите за човекови права протерани од земјата. Овој заклучок е донесен врз основа на анализа на 400 документирани случаи на транснационална репресија, прецизира извештајот. Просечниот број на вакви инциденти за само една година е зголемен за речиси 8 пати.
Русија е на трето место по бројот на директни физички напади меѓу десетте земји кои сочинуваат над 70 проценти од ваквите инциденти регистрирани во светот во текот на изминатата деценија, се забележува во извештајот. Покрај тоа, по 2022 година, руските власти почнаа да користат тајни, административни и дигитални методи на притисок почесто отколку директно насилство.
Најопасните форми на транснационална репресија – убиства, атентати, напади и труења – остануваат релативно ретки, се вели во извештајот. Тука спаѓаат најозлогласените случаи, од убиството на Александар Литвиненко со радиоактивен полониум до наводното труење на руски новинари во Европа и нападот со чекан врз чеченскиот опозициски блогер Тумсо Абдурахманов во Шведска.
Руските власти ставија опозициски личности на меѓународни барани листи, честопати обвинувајќи ги за тероризам, нелегално поседување оружје и други сериозни кривични дела. И тие често се притворени во европските земји. Но, околу половина од случаите поврзани со Русија што ги обработуваше Интерпол во 2024 година не беа во согласност со статутите на организацијата – односно, не спаѓаа во нејзина надлежност.
Дополнителна закана произлегува од меѓудржавниот систем за пребарување на ЗНД. Овој систем овозможува лицата по кои се бара да бидат притворени по наредба на Русија без претходна проверка на мотивите. Потоа Русија бара притворените да бидат екстрадирани во нивната татковина.
ЕКСТРАДИЦИЈА ПО НАРЕДБА НА РУСКИТЕ ВЛАСТИ Најкарактеристични случаи во извештајот се прогонот на Јулија Емељанова, волонтерка во седиштето на Алексеј Навални во Санкт Петербург, и Мансур Мовлаев, критичар на чеченскиот лидер Рамзан Кадиров. Тие беа притворени во Казахстан во 2025 година. Руските власти ја обвинуваат Емељанова за кражба на телефон, а Мовлаев за изнуда. И двајцата ги негираат обвиненијата, нарекувајќи ги измислени. Во јуни 2026 година, родителите на активистот Мансур Мовлаев, кој се бореше против одлуката за негова екстрадиција од Казахстан, исто така беа киднапирани во Чеченија, а неговиот брат беше мачен, се вели во извештајот на ОН. Кацарова го повика Интерпол повеќе да не му дозволува на руското национално биро да обработува податоци сè додека Москва не престане да спроведува политички прогон. Таа, исто така, предложи развивање на меѓународна конвенција за борба против транснационалната репресија.
НАДЗОР И ПРИТИСОК ВРЗ РОДНИНИТЕ Руските служби користат агенти, инсталираат информатори во емигрантските заедници и користат дигитални средства за следење на Русите во странство, исто така се вели во извештајот. Новинарите, бранителите на човековите права и активистите стануваат мета на кибернапади и прогон. Во исто време, властите го зголемуваат притисокот врз нивните роднини кои остануваат во Русија. Отворени се кривични случаи, на пример, против татковците на Иван Жданов и Леонид Волков – добро познати соработници на Навални.
БЛОКИРАЊЕ СМЕТКИ И ШПИОНСКИ СОФТВЕР Друга алатка за притисок е одбивањето да се издаваат пасоши и да се обезбедат конзуларни услуги за Русите во странство. Руските судови им изрекуваат казни за отсуство, а властите го конфискуваат нивниот имот и ги блокираат нивните банкарски сметки. Меѓународните банки исто така можат да одбијат да им служат на таквите клиенти – врз основа на руските списоци на „терористи и екстремисти“, без да ги проверат можните политички мотиви за прогонот, забележа специјалниот известувач.
Во извештајот, исто така, се споменува инсталирање на шпионски софтвер од страна на руските специјални служби на телефоните на притворените лица. Во 2024 година, експертите на „Ситизен лаб“ ја открија програмата „Монокл“ на телефонот на програмерот Кирил Парубец, кој живее во странство од 2020 година. За време на патувањето во Москва, тој беше приведен поради донации за Украина. Во Москва, тие исто така се обидоа да го регрутираат. По неговото ослободување, службениците на ФСБ го вратија телефонот на Парубец, но со инсталирана програма што овозможуваше да биде следен.
ЗОШТО Е ВАЖЕН ИЗВЕШТАЈОТ Со појавата на масовните судења во отсуство и законот за „граѓанска смрт“, транснационалните репресии станаа не само помасовни, туку и поиндивидуализирани“, изјави за ДВ Полина Куракина, адвокатка во ОВД-Инфо. Специјалниот известувач за човекови права во Русија, Маријана Кацарова, редовно ги повикува руските власти да ги прекинат репресиите против дисидентите во и надвор од земјата. Сепак, руските власти ја сметаат работата на Кацарова за политички мотивирана и нелегитимна. Москва не учествува во дискусиите за извештаите, иако честопати користи пријателски земји преку кои ги шири своите ставови.
Тешко да е можно да се влијае врз постапките на Русија преку вакви извештаи, признава Куракина. Сепак, препораките во нив овозможуваат постигнување на вистински мерки за заштита: „Каде што човековите права се важни“.
