Претседателот на Србија и господар на сите лостови на моќ во таа земја, познат како мајстор за седење на повеќе столчиња, најмногу успеа да одржи деликатна рамнотежа во односите со Европската Унија. Србија формално остана на европскиот пат, Брисел ја продолжи соработката со Белград, а Александар Вучиќ одржуваше блиски односи со Москва и Пекинг, истовремено соочувајќи се со сè посериозни критики дома поради состојбата на демократијата и владеењето на правото.
Сепак, во последните месеци има сè повеќе знаци дека овој однос се менува. Најновата е одлуката на претседателката на Европската комисија, Урсула фон дер Лајен, да ги посети Албанија, Косово, Црна Гора и Северна Македонија за време на нејзината претстојна турнеја низ Западен Балкан, но не и Србија и Босна и Херцеговина, пишува tportal.hr.
Официјалното објаснување од Брисел е дека во овие две земји се одржуваат избори и намерата на претседателот на Комисијата да ги посети подоцна. Но, во Србија, одлуката веднаш доби многу пошироко политичко значење.
Ерик Горди, политички аналитичар од Универзитетскиот колеџ во Лондон, коментираше на оваа тема за N1, оценувајќи дека европските институции повеќе не гледаат на Вучиќ и неговата СНС партија на ист начин како порано и дека имиџот на српската влада како предвидлив партнер на ЕУ е сериозно нарушен.
Таквото толкување не може да се потврди како официјална политика на ЕУ. Но, одлуката на фон дер Лајен не доаѓа изолирано, туку се вклопува во низа настани што ги покажуваат сè позатегнатите односи меѓу Белград и Брисел.
ПОГРЕБОТ НА МЛАДИЌ КАКО ПРЕСВРТНИЦА Неодамнешниот погреб на Ратко Младиќ, поранешен командант на Армијата на Република Српска, кој беше осуден на доживотен затвор од меѓународен трибунал за геноцидот во Сребреница и злосторства против човештвото, предизвика особено силна реакција од европските институции.
Телото на Младиќ беше пренесено во Белград со државен авион, а неговиот ковчег го пречека воена почесна гарда. На погребот присуствуваа и високи српски функционери. Одговорот на Брисел, иако традиционално бавен на почетокот, беше невообичаено директен во вториот бран.
Фон дер Лајен рече дека она што го видела на погребот ја ужаснало и нагласи дека величањето на воените злосторници нема место во Европската Унија. Претседателот на Европскиот совет, Антонио Коста, исто така, го критикуваше тоа, додека европската комесарка за проширување, Марта Кос, ја откажа планираната посета на Србија откако телото на Младиќ беше пренесено во Белград со државен авион.
Дури и Вучиќ не остана рамнодушен. По одлуката на Кос да ја откаже посетата на Србија, тој остро рече: „Ќе ми кажете што ќе правиме во нашата земја“ и додаде дека „ние Србите се плашиме од Бога, а не од Марта Кос“. Тој не прецизираше дали, под она „од Бог“, се плаши од затворање на европската славина од која, откако стана претседател, Србија доби најмалку четири милијарди евра неповратена помош.
ПИЦУЛА Е ОМРАЗЕН И ВО БЕЛГРАД Да не заборавиме – сериозни тензии започнаа кон средината на оваа година, кога Европскиот парламент предупреди во својот редовен извештај дека напредокот на Србија кон членство е запрен поради регресија во областа на демократијата и недоволен напредок во реформите за владеење на правото. Хрватскиот член на Европскиот парламент, Тонино Пицула, кој долго време е омразен во Белград, претставникот на Европскиот парламент за проширување, го предводеше повикот, а по погребот на Младиќ, отворено праша дали преговорите меѓу Србија и ЕУ треба да се прекинат.
Иако Вучиќ ги амортизираше овие навреди од Стразбур во рекордно време трчајќи кај Макрон за да го потсети дека Србија оставила многу пари за тие Рафали, а францускиот претседател дури и се сликаше со него во септември и испрати помирувачки пораки, се чини дека лавината што ја тркалаше студентското движење – и неговите претставници, се сеќавате, потоа се стрчаа до Стразбур – сепак е поголем проблем за Вучиќ отколку што тој мислеше.
Имено, студентите станаа актер на претстојните избори на 25 октомври, а паралелно со тоа, во Брисел започна обратниот процес. Андреј Ковачев, член на Европскиот парламент од редовите на бугарската ГЕРБ, партијата на поранешниот премиер Бојко Борисов, објави дека е започнат процесот на исклучување на Српската напредна партија од ЕПП. „Доста е, чекавме предолго“, рече шефот на бугарската делегација кај народните партии.
ПО ОРБАН НИШТО НЕ Е ИСТО Споменатиот Горди за N1 го припишува овој пресврт на падот на Виктор Орбан во Унгарија, кој фундаментално ја промени регионалната геополитика и конечно му објасни на Брисел дека повеќе не мора да се држи до докажани автократи. Особено кога тие не се во можност да го испорачаат она што се бара од нив, што, во случајот на Вучиќ, значи евтин литиум.
„Орбан е историја, како и целата негова мрежа на крајно десничарски движења низ Европа, и тоа повеќе не е фактор.“ „Другото нешто што мислам дека се случува е тоа што Европската Унија не е убедена дека тој може да го обезбеди проектот Јадар за нив. Сите работи што ги имаше и кои го држеа интересот на Вучиќевата страна повеќе не функциониераат“, вли Горди..
На Брисел му е сè потешко да го игнорира она што се случува во Србија
Со години, ставот на ЕУ кон Вучиќ беше исклучително прагматичен. Србија е клучна земја во Западен Балкан, а Брисел е загрижен за стабилноста на регионот, дијалогот меѓу Белград и Приштина и спречувањето на посилно руско и кинеско влијание.
Во исто време, Вучиќ можеше да понуди токму она што им беше потребно на неговите европски партнери: дијалог, контрола на политичките процеси и ветување дека Србија, без оглед на врските со Москва и Пекинг, нема да го напушти својот европски пат на долг рок. Сепак, цената на таков пристап станува сè повидлива.
Се повеќе има индикации дека Вучиќ се соочува со поотворени критики во европските престолнини и институции отколку порано, и дека Брисел е помалку склонен кон јавен конфликт со Белград. Откажаните или одложените посети сами по себе не претставуваат прекин на односот. Но, дипломатијата подразбира и одлука да не се испрати порака некаде многу директно.
Кога оваа критика за состојбата на демократијата ќе се додаде на барањата за истрага за полициското насилство, застојот во преговорите за пристапување и исклучително негативните реакции на европското раководство на ставот на српските власти кон погребот на Младиќ, станува јасно дека односите влегле во многу постудена фаза.
Прашањето затоа веќе не е само колку е далеку Србија од членство во Европската Унија, туку – колку е сигурно дека ќе го заобиколи Александар Вучиќ на патот.
