Администрацијата на Трамп е фокусирана на „овластување на локалните актери да ги решат сопствените предизвици, наместо да го продолжува прекумерното потпирање на меѓународната интервенција или надзор“.
МАРКО ПРОТИЌ
Денот наспроти 25 мај, датумот на кој доживотниот претседател на поранешна Југославија, Јосип Броз Тито, кого многумина го сметаа за „творец на југословенската нација“, го славеше својот роденден, Стејт департментот објави извештај во кој тој посочува дека на Западен Балкан „помина ерата на градење на нации предводена од САД“.
Оваа реченица „заѕвони“ во земјите од регионот и покрена прашања за тоа колку е важен тој извештај и дали алудира на промена во американската политика кон Западен Балкан.
Стејт департментот, исто така, објави дека „насоката на американската политика на Западен Балкан не е спасување или реконструкција, туку стабилност и меѓусебно корисни партнерства“.
Во голема мера, Министерството за надворешни работи на САД само „гласно го кажа она за што се шепотеше, но тоа не претставува значајна промена во американската дипломатија, оценува Аманда Торп, соработник на Вашингтонскиот атлантски совет, во писмен одговор до Би-Би-Си.
„Одамна постоеше несовпаѓање помеѓу одржувањето на силно американско (или европско) присуство во регионот и јасно ставање до знаење дека балканските земји се способни да ја искористат сопствената моќ како регион кој е главен транспортен коридор, има квалификувана работна сила и изобилство од природни ресурси“, истакнува таа.
Извештајот на Стејт департментот е пропишан со Законот за Западен Балкан, кој беше усвоен од Конгресот во декември 2025 година, и не претставува отстапување од сегашната политика.
Она што претставува отстапување од практиката во американската надворешна политика е начинот на кој функционира дипломатијата во втората администрација на Доналд Трамп.
„Извештајот е важен, но не треба да му се дава екстремно значење.
Трамп е опкружен со луѓе на кои им верува, а другите институции се сведени на помошни тела“, вели Веско Гарчевиќ, професор по меѓународни односи на Универзитетот во Бостон, за Би-Би-Си на српски јазик.
ШТО ВЕЛИ ИЗВЕШТАЈОТ? Во документот, главните приоритети на американската надворешна политика на Западен Балкан се одржувањето на регионалната стабилност, зајакнувањето на економската и енергетската соработка, сузбивањето на влијанието на Русија и Кина и борбата против организираниот криминал.
Организираните криминални групи од Западен Балкан претставуваат директна закана за американската безбедност, се вели во него.
Се споменуваат шест земји – Албанија, Босна и Херцеговина, Косово, Црна Гора, Северна Македонија и Србија.
„Постојаното споменување на шесте земји од Западен Балкан може да се протолкува и како порака дека земјите што одбиваат да го признаат Косово поттикнуваат постојана регионална нестабилност“, истакнува Аманда Торп.
Би-Би-Си побара од министерствата за надворешни работи на земјите споменати во документот да го коментираат извештајот.
Администрацијата на Трамп е фокусирана на „овластување на локалните актери да ги решат сопствените предизвици, наместо да го продолжува прекумерното потпирање на меѓународната интервенција или надзор“.
Во делот од документот поврзан со регионалната стабилност, пишува дека се планирани разговори за 2026 година со владите на Србија и Северна Македонија, каде што десничарската партија ВМРО-ДПМНЕ ќе ја предводи владата од 2024 година.
„Постои идеолошка блискост на администрацијата, пред сè со владите во Белград и во Скопје, делумно во Албанија, но мислам дека постои и силен економски мотив поради инвестициите во проекти“, оценува Гарчевиќ.
Неколку дена пред објавувањето на извештајот, српскиот претседател Александар Вучиќ напиша колумна за републиканците блиски до Фокс њуз во која тврди дека „Европа го демонизира Трамп, а Србите го гледаат како роднина“
Албанија формираше државна компанија во јуни 2025 година за да земе удел во голем туристички проект вреден 1,4 милијарди долари, управуван од Џаред Кушнер, зет на американскиот претседател Доналд Трамп.
Како и во претходните години, еден од сегментите на кои инсистира Вашингтон е намалувањето на зависноста од рускиот гас, но се истакнува и американскиот интерес во енергетскиот сектор.
Течниот природен гас на САД, нуклеарната технологија и обновливите извори на енергија нудат комерцијално привлечни, геополитички издржани алтернативи, се вели во документот.
„Сите овие се проекти за кои Америка е многу заинтересирана, особено оној што треба да ги поврзе Србија и Хрватска преку Босна, а во кој се директно вклучени некои од блиските соработници на Трамп“, објаснува Гарчевиќ.
Во април оваа година, властите на БиХ го одобрија енергетскиот проект „Јужен интерконектор“ вреден 1,5 милијарди долари, што треба да ја намали зависноста на земјата од рускиот гас.
Проектот го води новооснована компанија предводена од Џозеф Флин, братот на Мајкл Флин, поранешен советник на Трамп, и Џеси Бинал, поранешен адвокат на американскиот претседател.
„Пораката до земјите од регионот е да се вклучат во проектите што оваа администрација сака да ги спроведе.“
„Ако не можат да влезат во енергетиката затоа што не се дел од тие коридори, можат да влезат во некои други, како што е зајакнувањето на капацитетите за борба против влијанието на кинескиот „дигитален пат на свилата“, како што се 5G мрежите, договорите со Хуавеј и камерите за надзор“, вели Гарчевиќ.
Што не е напишано во извештајот, а би можело да биде важно?
Поддршката на територијалниот интегритет на Босна и Херцеговина и зачувувањето на Дејтонскиот договор, како едно од опипливите наследства на американската надворешна политика, ќе продолжи да го претставува правецот на американскиот дипломатски брод во регионот.
Сепак, неодамнешната оставка на Кристијан Шмит, високиот претставник во БиХ, чиј мандат беше обележан со несогласувања со раководството на ентитетот Република Српска, покажа дека тој ја изгубил поддршката на САД.
„Неговата одлука да го напушти Сараево доаѓа во вистинско време, додека меѓународната заедница работи заедно за да сврти нова страница и да ги смири тензиите во Босна и Херцеговина“, изјави портпарол на Стејт департментот за Би-Би-Си.
Во извештајот дури и не се споменува Канцеларијата на високиот претставник (OHR) и ова укажува на одредена промена во споредба со претходните слични документи.
„Америка стои зад Дејтонскиот договор, но поддршката на договорот без повикување на негова реформа, што го направија претходните администрации – е една од суштината на оваа порака од САД“, смета Гарчевиќ.
Реформите на Дејтонскиот договор, со кој заврши војната во Босна и Херцеговина во 1995 година, беа застапувани од високи претставници, како што се Кристијан Шварц-Шилинг и политичари во Федерацијата на Босна и Херцеговина, додека Додик тврдеше дека промената на договорот би била „смртна пресуда за Босна и Херцеговина“.
Пораката од извештајот дека САД се подготвени да обезбедат поддршка „каде што е побарано нивно учество“ укажува дека Вашингтон не исклучува поактивно ангажирање во регионот.
„Таа формулација може да се однесува и на сегашната нелогична уставна структура на Босна, која е создадена во САД и со силен американски придонес.
„Америка има посебен мандат да се ангажира со цел да спроведе позитивни уставни реформи – особено од безбедносна перспектива, што би овозможило членство на Босна во НАТО“, истакнува Аманда Торп од Атлантскиот совет.
Покрај ОХР, документот на Стејт департментот ги споменува „европските партнери“ само еднаш.
Борбата против корупцијата се споменува само еднаш, во контекст на спречување на „злонамерното“ влијание на Русија во Кина.
„Независното судство и слободата на медиумите, кои честопати беа постулати на САД во извештаите за регионот, сега исчезнаа“, вели Гарчевиќ.
Што е следно?
Конгресот се потпира на Стејт департментот како на извршна власт за детали и објаснувања за надворешната политика, а овој извештај е стандарден дел од тој процес.
„САД ќе продолжат со политика што овозможува и стабилност и економска соработка, а во исто време, ќе ги гледаат како непријатели актерите што го попречуваат напредокот“, оценува Торп.
Извештајот од Стејт департментот во минатото честопати можеше да влијае на ставот на Конгресот за прашања од надворешната политика, особено кога претставници за одреден регион беа поканети на сослушувања во овој Дом.
„Во оваа администрација, многу работи се прават надвор од формалните канали преку кои Америка досега дејствуваше на Балканот“, вели Торп.
Американската надворешна политика во моментов е преокупирана со поголеми предизвици од Балканот, како што се наоѓање договор за прекин на конфликтот со Иран и војната во Украина, а се наѕира и нова фокусна точка – со Куба.
„Но, ако ја земете предвид пошироката слика и го споредите Балканот со кризите со кои се соочуваат САД, можете да видите колку е важен регионот за Америка“, заклучува Гарчевиќ.
Осумнаесет години по прогласувањето на независноста, Косово беше признаено од околу 100 земји. Сепак, точниот број не е познат.
Приштина наведува бројка од 121 земја, а во Белград велат дека има многу помалку.
Меѓу земјите од Европската Унија кои не го признале Косово се Шпанија, Словачка, Кипар, Грција и Романија, а кога станува збор за светските сили, тоа се Русија, Кина, Бразил и Индија.
Од 2008 година, Косово стана членка на неколку меѓународни организации, како што се ММФ, Светската банка и ФИФА, но не и на Обединетите нации.
(BBC)
