Дали 11.163 евра се многу за плата за директор на државна компанија? Проблемот не е колку добиваат државните менаџери во Бугарија. Проблемот е што бугарските граѓани не знаат за што плаќаат
Дали платата на директорот на Националниот дворец на културата е многу висока? И како се формира? Кога Министерството за култура (МК) покажа документ за бруто месечна плата од 11.163 евра на директорката на Националниот дворец на културата Андријана Татарова, таа на bTV приговори дека во однос на надоместоците на одборот, Националниот дворец на културата е само на 22-то место од вкупно 216 државни претпријатија. Татарова покажа отпечаток од нејзината банкарска сметка, според која во неа се вклучени 9.700 евра за управување и со Националниот дворец на културата во Софија и со Фестивалско-конгресниот центар во Варна.До 2023 година, при формирањето на платите на менаџерите на државните претпријатија и компании, постоеше горна граница од 18 минимални плати. Оваа горна граница беше отстранета од Советот на министри, кој во февруари 2023 година усвои скриени измени на Правилникот за спроведување на Законот за јавни претпријатија.
Со кои правила се одредува цената за управување со државни средства денес? И зошто се добиваат толку огромни износи за Бугарија? Краткиот одговор е: нетранспарентно, непазарно и административно определено.
Долгиот одговор започнува со Правилникот за спроведување на Законот за јавни претпријатија и оценките за бодови дадени во него, според кои одборите го одредуваат нивниот надомест.
ШТО Е ШЕМАТА Во теорија, надоместокот на раководителите на претпријатијата во државна сопственост не се формира произволно. Законот за јавни претпријатија и неговите прописи ги обврзуваат на таканаречената оценка за бодови – систем на индикатори со кои се оценува спроведувањето на нивните деловни програми. Проценката може да вклучува приходи, инвестиции, имплементација на проекти, квалитет на услуги и други специфични цели. Загубите, кои се најдиректна мерка за ефектот на управувањето, исто така се вклучени, но се само еден од индикаторите. Конечниот резултат е збир на поени, што го одредува опсегот на надоместоци за членовите на одборот и извршните директори.
Државата, кое е де факто сопственик на овие јавни средства, не гледа ко индикатори се поставени и како точно проценката се претворила во висока сума – откако и Националниот дворец на културата, Бугарската пошта и многу други претпријатија во државна сопственост пријавуваат загуби од милиони.
Граѓаните не знаат каква е нивната реална состојба. Ниту една влада не се потрудила да направи анализа, освен селективно да извлече скандалозни факти за една или друга наградна игра. Само да не ги промени правилата.
Граѓаните немаат илузии зошто нема промени. Назначувањата во државните претпријатија долго време се дел од политичкиот ресурс на секоја влада. Сомнежите за конкурсите за менаџери дополнително ја поткопуваат довербата. Така, информациите зависат од излезноста на изборите на новодојдените менаџери, а потоа сè продолжува како порано, вклучително и платите.
Организацијата за економска соработка и развој (ОЕЦД), во која Бугарија се стреми кон членство повеќе од една деценија, препорачува државните претпријатија да бидат предмет на истите стандарди за одговорност и јавност како и котираните компании.
Некои од раководителите на државните претпријатија се должни да ги пријават своите приходи и средства во јавниот регистар. Но, од овие декларации не е можно да се разбере како се формирале нивните надоместоци и какви резултати стојат зад нив, и не е лесно да се пронајдат. Јавниот регистар покажува колку добиле, а не зошто ги добиле.
Всушност, државната управа во Бугарија се покажува доста слободна во формирањето на своите надоместоци, бидејќи главниот акционер – државата – ѝ дал голема слобода и не се меша директно во нивното одредување. Без поврзување на целите со резултатите, не постои начин да се утврди дали надоместокот е фер..
Дојче веле има извештај за надоместоците на тричлениот одбор на директори на Балнеолошкиот центар „Камена“ EAD за 2025 година, чиј главен директор е Министерството за здравство. Според него, извршниот директор А. Б. добил бруто плата од 198.047 лева (101.260 евра), а другите двајца членови – 71.514 лева (речиси 36.565 евра). Извештајот покажува колку добиле, но не може да се разбере какви резултати постигнале за возврат.
ДОБРИ ПРАКТИКИ Ако бугарските даночни обврзници сакаат да знаат колку заработува извршниот директор на задолжената Бугарска пошта, на пример, мора да почекаат до следната година, кога ќе поднесе анкетен лист за имотот за претходната година. Освен ако некој не одлучи да го пријави тоа, како што направи поранешниот вршител на должноста министер за транспорт и врски, Корман Исмаилов.
Според информациите што ги даде во март 2026 година, раководителот на поштата добивал над 7.600 евра месечно, а платите на речиси 80% од вработените, според синдикатите, се околу нивото на минималната плата (620 евра). Ова е компанија која постои благодарение на државните субвенции.
Ако германскиот даночен обврзник – и кој било друг – сака да знае колку заработува раководителот на државната железница или кој било од 8-члениот виш менаџмент, го отвора го онлајн годишниот извештај на Deutsche Bahn, го пронаоѓа делот за надоместоците на управните и надзорните одбори и се информира за се.
За поранешниот претседател на Управниот одбор (Извршен директор) д-р Ричард Луц, основната плата – 1,42 милиони евра – и бонусите – 700.000 евра – се објавени одделно за 2024 година, што вкупно изнесува околу 2,1 милиони евра.
Објавени се и принципите што лежат во основата на системот за наградување, како и врската помеѓу перформансите и бонусите. Исто така, постои и архива на извештаите.
Ова не значи дека државните компании во Германија се имуни на лошо управување. Луц беше отпуштен од функцијата во август 2025 година по години финансиски проблеми, доцнење на возовите и притисок од федералната влада.
СКАНДИНАВСКА ДИЕТА ЗА АПЕТИТИТЕ НА ГОЛЕМИТЕ БИЗНИСИ
Минатата година, финската влада гласаше против извештајот за наградувањето на извршниот директор на NESTE, производител на нафта и биогорива во кој државата поседува 44,2%. Не затоа што наградувањето било тајно, туку затоа што го сметала за прекумерно.
Разликата е значајна. Спорот се базира на јавни податоци, а државата дејствува како информиран акционер, а не како случаен набљудувач.
Шведска, Норвешка и Финска одамна избираат поинаков пристап кон надоместоците на државните менаџери. Наместо административно да ги ограничуваат платите, тие нагласуваат транспарентност и јавна одговорност, споредливи со стандардите за котираните компании. Јавноста ги дознава овие информации од извештаите на компанијата, а не од политичките скандали.
Во бугарските извештаи, трошоците за персонал се вкупни. Ако некој сака да знае колку примил извршниот директор на Бугарскиот спортски тотализатор, ќе мора да се задлабочи во јавниот регистар. Постои декларација поднесена минатата година од сега веќе поранешниот шеф Георги Тарлеков, кој пријавил годишна даночна основа од 199.064 лева (речиси 101.781 евра) од приходите од труд за 2024 година. Но, тие нема да ја разберат врската помеѓу овој приход и ефикасноста на менаџерот.
Ако владата на Румен Радев навистина сака да наметне нов стандард во државното управување, не треба да пишува нови закони, туку да ги поправи постојните. Доволно е да се отвори плакарот на државните претпријатија и компании, вклучувајќи ја и непроѕирната Бугарска банка за развој.
Проблемот не е колку добиваат државните менаџери. Проблемот е што сопствениците на овие претпријатија – бугарските граѓани – не знаат за што плаќаат.
Кабинетот на Радев не е подготвен да отвори фронт со речиси 100-те илјади државни службеници. Но, вистинското прашање не е дали администрацијата е скапа, туку дали граѓаните добиваат администрација што вреди за цената.
За Бугарите, „државниот службеник“ е колективна слика: на намќорест шалтер, на удобен партиски назначен познат како „бубамара“ или на привилегиран функционер. Сепак, оваа слика крие многу посложена реалност. Зад општиот концепт стојат различни професии и барања, како и значителни разлики во платите – како државата да работи со неколку брзини.
Но, зад концептот стојат и луѓе, без чие искуство и вештини државната машинеријаа не може да функционира. Тие се експерти кои не се политички штитеници и ѝ служат на државата, без оглед на тоа која партија е на власт.
Според податоците на НСИ, 98,6 илјади луѓе работат во администрацијата на извршната власт во Бугарија – во министерствата, агенциите и нивните територијални структури.
РАЗЛИКАТА НАДМИНУВА 1000 ЕВРА Дојче Веле има документи за основните плати во некои од 18-те министерства, кои покажуваат тешко разбирливи нееднаквости под заедничкиот именител „државен службеник“. За директорите, разликата помеѓу поединечните министерства надминува 1.000 евра, а значително варира за другите позиции.
На пример, помлад експерт во Министерството за одбрана добива основна плата од речиси 1.570 евра, речиси колку што добива и виш експерт во Министерството за електронско управување – 1.590 евра. (Министерството за е-управување сега е дел од Министерството за иновации и раст). Виш експерт во Министерството за здравство има основна плата од 1.619 евра – исто како и државен експерт, позиција два чекора погоре, во Министерството за туризам.
Колку повисоко се искачувате во хиерархијата, толку повеќе се отвора јазот. Додека на ниво на помлад експерт разликите се движат од 100 до 500 евра, на менаџерските и највисоките експертски позиции тие надминуваат 1000-1100 евра, што е блиску до две минимални плати.
Податоците со кои располага Државниот весник покажуваат дека Министерството за економија и индустрија (МЕИ) е меѓу лидерите по плати. Парадоксално, со оглед на фактот дека над 80% од бугарската економија е создадена од приватниот сектор, а три четвртини од вработените се вработени во приватни претпријатија.
На дното е Министерството за надворешни работи (МНР), лицето на бугарската држава во светот. Доколку не биде спуштен со падобран од политичарите – процес што ја придружува секоја влада, професионалниот дипломат мора да зборува два јазика, да помине конкурс и едногодишна обука како аташе-приправник, по што мора да полага уште еден испит.
Директор во МЕИ добива основна плата од 3.249 евра, во Министерството за транспорт – 2.682 евра, а во МНР – 2.170 евра. Раководител на оддел во Министерството за одбрана (МО) добива основна плата од 2.909 евра, додека неговиот колега во Министерството за надворешни работи добива 1.776 евра. Сепак, во Министерството за здравство за оваа позиција се плаќаат 2.265 евра.
Данните показват, че държавата няма единна политика за оценка на онези, които ѝ служат, и създава неравенства между собствените си администрации.
Покрај овие основни плати, постојат и дополнителни бонуси, од кои најзначаен е дополнителниот материјален стимул што се исплаќа секој квартал. Според законот, средствата за ДМИ што се распределуваат не смеат да надминат 30% од вкупните трошоци за персонал во соодветните институции. Износот на ДМИ зависи од буџетот и внатрешните правила на соодветниот оддел, што го прави уште потешко споредувањето на конечните плати. Не се само бугарските дипломати во неповолна положба. Главен експерт во Министерството за одбрана има основна плата од 2.145 евра, а неговиот колега во Министерството за култура – со 1.539 евра. Државен експерт во одбраната добива 2.532 евра, додека во Министерството за млади и спорт основната плата е помала за речиси 500 евра. Сепак, основната плата на главен специјалист за надворешни работи е под 1.000 евра, додека за министерствата за спорт, здравство, транспорт и економија таа варира помеѓу 1.100-1.400 евра. За споредба, за виш специјалист – позиција пред началникот, а со средно образование во Министерството за внатрешни работи, е утврдена основна плата од 1.312 до максимален износ од 2.286 лева (од 671 до 1.169 евра).
ПЕНЗИОНЕРИТЕ – КОГА? Нееднаквостите не завршуваат со големината на платите. Додека дел од администрацијата има тешкотии да привлече млад кадар, илјадници луѓе продолжуваат да примаат и плата и пензија во Министерството за одбрана и Министерството за внатрешни работи. А големината на пензијата во безбедносниот сектор е 941,38 евра, или над 80% повеќе од просекот за земјата.
Во ноември минатата година, 6.658 пензионери работеле во Министерството за внатрешни работи, од кои 4.779 биле полицајци и пожарникари, објави тогаш „Слободна Европа“, повикувајќи се на писмо од заменик-министерот за внатрешни работи Филип Попов до синдикат. Половина година подоцна, министерот за внатрешни работи Иван Демерџиев објави 1.098 вработени на возраст за пензионирање во Министерството за внатрешни работи. Што се случи со преостанатите над 5.000 во меѓувреме не е јасно.
Заклучно со април 2026 година, 3.495 лица кои ја достигнале возраста за пензионирање работат во Министерството за внатрешни работи, а уште 821 во комерцијални компании. Одредбата за полицајци и воен персонал до 20 бруто плати по конечното пензионирање често се наведува како аргумент за пензионерите кои работат во системите. Сепак, ова објаснување изгледа неодржливо, бидејќи државата продолжува да им ги исплаќа платите месец по месец, наместо да ги исплаќа сите одеднаш. И многумина остануваат во системот значително подолго од 20 месеци по пензионирањето.
Прописот објавен во Државниот весник ги прикажува основните плати во Министерството за внатрешни работи. Тие моментално се во сила до усвојувањето на буџетот за 2026 година, кој вклучува нови зголемувања од 1 јануари.
Раководител на оддел во Министерството за внатрешни работи прима основна плата од 4.281 лева (2.189 евра), директор на главна дирекција – 5.443 лева (2.783 евра), главен истражен полициски службеник – речиси 3.900 лева (1.980 евра). Во Министерството за внатрешни работи, платата за раководител на оддел е околу 2.909 евра, а за државен експерт – 2.532 евра.
Дополнително, за полицајците и воениот персонал, стажот се исплаќа во износ од 2% од основната плата за секоја година служба, но не повеќе од 40%. Исто така, се обезбедуваат и други специфични додатоци.
(Дојче веле)
