АНА МАРТИНОЛИ
Државната сценографија може да се спакува, знамињата да се тргнат, Ана Брнабиќ го презеде кабинетот. Но, најважниот и омилен реквизит на Вучиќ, камерата, продолжува да го следи. Финалето на серијата за претседателот е завршено. Главниот актер ја смени својата улога. Од изборот зависи дали ќе го видиме во „некој нов филм“
Александар Вучиќ поднесе оставка од функцијата претседател на Србија во недела навечер. Но, овој чин беше само финале на серијата чија приказна започна неколку недели порано, одвивајќи се низ внимателна низа на „последни времиња“, од кои секое е само една епизода што води до вечерта на 27 септември. Ги имавме последните говори на одбрани државни настани, последното патување во Обединетите нации како претседател, последните средби со светски претставници, последните денови на Андриќевиот венец. Уште на 22 август, Вучиќ го најави својот претстоен настап пред Генералното собрание на ОН како негов „последен говор во Обединетите нации“, а на 15 септември, на прославата на Денот на српското единство, нагласи дека тоа е последен пат да зборува на таа церемонија како претседател на Републиката.
Така, формална политичка и институционална акција, поднесувањето на оставката од страна на претседателот на Републиката, се претвори во серија во текот на неколку недели. Оставката се разви во драматична акција што публиката можеше да ја следи ден по ден, а во неа не само протоколарни активности, туку и лични и емоционални искуства на главниот лик. Драматизацијата на оставката имаше јасна динамика и одбројување – Вучиќ изјави на 11 септември дека ќе поднесе оставка на 25 или 26 септември, веднаш по враќањето од Њујорк. Три дена подоцна, беше прецизиран датумот – 27 септември. Од Њујорк, три дена пред објавениот датум, пристигна закажаниот термин: околу осум часот навечер. На публиката ѝ беше даден точниот термин за финалето на серијата.
КАЛЕНДАР НА „ПОСЛЕДНИТЕ ВРЕМИЊА“ Последната претседателска посета на Њујорк зазема посебно место во драматургијата на оваа серија. Непосредно пред враќањето во Белград и поднесувањето на оставката, во четврток, 24 септември, на седницата на Генералното собрание на ОН, Вучиќ имаше низа средби: со германскиот министер за надворешни работи Јохан Вадефул, рускиот министер Сергеј Лавров, премиерите на Грузија и Северна Македонија, генералниот секретар на ОН Антонио Гутереш, британската специјална претставничка Карен Пирс и кинескиот потпретседател Хан Женг, заедно со американски претставници. Во исто време, тој најави дека ќе разговара со Владимир Путин пред крајот на неговиот мандат. Ако нешто требаше да ја покаже природата на неговата надворешна политика за време на неговите девет години на чело на државата, тогаш тоа беше овој список на имиња, кој требаше да ги задоволи и „прозападните“ и оние кои беа поповолни за Русија и Кина.
Провладините таблоиди и телевизиски канали опширно известуваа за овие активности. Во класична протоколарна смисла, ништо од ова не е невообичаено за шеф на држава на Генералното собрание на ОН. Во контекст на одбројувањето до оставката кое трае со недели, сликите од Њујорк, сепак, добиваат дополнително значење. Тие стануваат последниот голем кадар на претседатели-државници: Вучиќ повторно меѓу светските лидери, на масите каде што се дискутираат големи меѓународни прашања, каде што се решаваат актуелните глобални кризи, непосредно пред да се врати дома и да ја напушти функцијата. Така, последната слика од мандатот не е човек кој го празни кабинетот и ја затвора вратата од Претседателството, туку слика на политичар кој го достигнува својот финале од меѓународната сцена.
Сценографијата брзо се промени. Њујорк, Обединетите нации и билатералните состаноци беа оставени зад себе, а збогувањето се пресели дома. Ден претходно, беше организиран коктел за збогум со соработниците во Претседателството. Во неделата, Вучиќ прво се појави како гостин на јавниот сервис, а попладнето официјално беше потврдено дека ќе зборува од зградата на Претседателството во 20:00 часот. Порталите отворија преноси во живо, телевизиите подготвуваа специјални емисии, а поддржувачи, меѓу кои и моторџии, се собраа пред објектот. Пред своето официјално обраќање, Вучиќ накратко им се обрати во Пионирскиот парк, област која, според „Инсајдер“, во последно време е речиси празна, но била исполнета со поддржувачи на владата за време на големите протести.
Околу осум часот навечер пристигна последното претседателско обраќање. Наместо кратко соопштение за неговото заминување, публиката доби ретроспектива на неговиот мандат, благодарение на граѓаните, оценка на сопствениот политички настап, осврт на настаните од претходните години и објаснување за неговата одлука да влезе во парламентарната кампања без претседателската функција. Пинк го најави настанот како „последно обраќање на Вучиќ од позицијата претседател на Србија“. Сè што припаѓа на последната епизода од телевизиска серија беше таму: рекапитулација, емоции, позната сценографија, споредни ликови, собрана публика, потсетувања на претходните сезони и навестување за тоа што доаѓа. Она што недостасуваше беше врвот на одјавувањето, но неговото отсуство не е случајно. Ова можеби е крај на една сезона, но серијата за Александар Вучиќ продолжува, драматургијата на новата сезона е веќе готова, а првата епизода е веќе емитувана – во понеделник тој ги посети селата во близина на Петровац на Млава. Пред две недели, Вучиќ опиша што доаѓа по претседателствувањето: тој влегува во кампањата како „обичен граѓанин“, со својот автомобил, истовремено камион и кампер, ќе посетува села и градови, ќе разговара со луѓе пред продавници, па дури и дискотеки. Затоа оваа оставка не е само политичко отстапување од една функција, туку има задача да создаде транзиција помеѓу два комуникациски идентитети. Во еден кадар, претседателот на Републиката се симнува од светската сцена и го остава Андриќевиот веенц. Веќе во следниот, имаме скромен, обичен кандидат кој оди на патување низ Србија.
СОЛЗИ ПО ШПИЦАТА НА КАДАРОТ Секое финале на серијата предизвикува зголемени емоции, а ова не беше исклучок. Емотивниот епилог на оставката продолжи и по говорот на Вучиќ. Во студиото на Пинк, неговата долгогодишна советничка за медиуми, Сузана Васиљевиќ, се расплака зборувајќи за Вучиќ, наведувајќи дека тој имал солзи во очите во текот на вечерта. Пинк веднаш го издвои тој момент во посебна вест. Чувствата на крајот повеќе не ги создава само главниот протагонист, туку и неговата околина. Имаме плачлива колешка, граѓани собрани пред Претседателството, коктел за збогување и ручек со колеги кои „не можат да се одвојат од претседателот“, изјави за верна и чесна служба на земјата, благодарност до граѓаните. Политичката постапка престанува да биде стерилна, официјална, дистанцирана и добива форма на лично збогување.
Во сè што ја сочинуваше оваа серија, беше можно уште еднаш да се види колку е персонализирана претседателската функција, не само за време на ова финале за збогување. Формално, настанот беше „претседателот на Републиката поднесе оставка“, но во медиумите, приказната беше раскажана преку „Александар си заминува“. Неговиот последен ООН. Неговите последни средби. Неговото збогување со соработниците. Неговото предавање на должностите, веќе следниот ден. Неговите чувства. Луѓето што работеа со него. Луѓето што го чекаа. Неговото утре. Колку повеќе се приближуваше кон крајот на неговиот претседателски мандат, толку помалку се поставуваше прашањето што значи промената за институцијата претседател на Републиката, а сè повеќе и повеќе што се случува со Александар Вучиќ.
ЗАМИНУВАМ ЗАТОА ШТО ТАКА ОДБРАВ Секако, овој вид драматургија, заплет, ликови и сценографија на серијата не беа случајни, спонтани и органски. Во нејзината конструкција постои важна политичка порака. Оставката во политиката може да биде знак на пораз, принуда, криза или губење на поддршката. Тука, драматургијата е речиси спротивна: заминувањето е претставено како автономна одлука на политичарот кој одредува кога ќе замине, зошто ќе замине и што ќе прави потоа. Вучиќ однапред го објавува датумот. Тој го избира моментот. Тој ја објаснува одлуката. Тој го прави балансот на мандатот. Тој ја објавува својата следна политичка улога.
Кога го спомена датумот за прв пат на 11 септември, Вучиќ инсистираше дека законот не го обврзува да поднесе оставка и да влезе во кампањата како обичен граѓанин, туку дека тоа е негова желба: тој не сака да се кандидира за премиер како претседател на Републиката. Подоцна, кога го прашале зошто си заминува кога според Уставот и законот може да остане претседател во текот на целата кампања, тој одговорил дека не сметал дека е целисходно и дека не сакал никаква предност. Пораката што ја произведува таков формат не е „Ја губам функцијата“, туку „Ја напуштам функцијата“. Во однос на комуникацијата, разликата е огромна. Наместо сликата на јавен функционер чиј политички циклус е завршен, се добива сликата на политичар кој самиот го затвора за да го отвори следниот.
Втората необичност на овој настан е што оставката, наместо да го намали медиумското присуство на Вучиќ, произведува негова нова фаза што создава уште поголема видливост уште од самиот почеток. Во класичниот политички наратив, напуштањето на функцијата обично значи поместување од централната сцена во заднината. Во овој случај, претседателската функција исчезнува, но централниот протагонист останува. Дури и кога ја објавува својата оставка, Вучиќ детално ја опишува идната кампања. Камионите и камперот во неа не се само логистички детали, туку нова сценографија за новата сезона од серијата во која Александар Вучиќ повторно ја игра главната улога. Во новата сезона, тој повеќе не е висок државник кој настапува во Обединетите нации, туку „обичен граѓанин“. Овој вид трансформација комуникациски им овозможува на два навидум спротивни политички идентитети да се градат еден врз друг. Прво, за време на серијата на збогување, публиката беше потсетена на државниот статус и меѓународната видливост, ценењето и угледот на претседателот. Веднаш потоа, започна нова приказна за непосредноста и блискоста. Човек кој неколку дена претходно седеше со светски функционери сега вози свој автомобил пред продавница во едно село. Промената на функцијата, исто така, го менува и видот на сликата што се создава. Претседателот мораше да изгледа претседателски, но „обичниот граѓанин“ на кампањата може да биде многу пофлексибилна медиумска фигура.
Во овој момент, не може да се каже како различните гласачи ќе го прифатат новиот формат. За поддржувачите, тој може да ја потврди сликата за политичар кој останува со „народот“ дури и по највисоката државна функција. За критичката публика, истите сцени може да изгледаат како продолжение на изразена персонализација на политиката во која функциите и сценографијата се менуваат, но не и човекот околу кого е организирано целото внимание. Во обете читања, едно нешто останува исто: Вучиќ не ја напушта рамката.
ОСТАВКАТА КАКО ПОЧЕТОК А НЕ КАКО КРАЈ Можеби најголемиот комуникациски трик на целиот настан не е како Вучиќ ја напушти претседателската функција, туку тоа што чинот што по дефиниција означува крај беше искористен за да се создаде нов почеток. Неделите на „последните времиња“ му дадоа на неговото заминување тежина на историски крај. Њујорк ја обезбеди конечната слика за државникот. Неделата понуди телевизиско финале. Собраните граѓани и емоциите на соработниците обезбедија човечка димензија. Ретроспективата на мандатот овозможи да се повтори политичката рамнотежа. А најавената патувачка кампања ја остави вратата отворена за следната епизода. Затоа, 27 септември не е само крај на еден претседателски мандат, туку и лансирање на нова верзија на истата политичка фигура. Вучиќ повеќе не е претседател на Републиката, но тој останува носител на политичката приказна што им се нуди на граѓаните пред парламентарните избори. Државната сценографија може да се спакува, знамињата да се тргнат, Ана Брнабиќ го презеде кабинетот. Но, најважниот и омилен реквизит на Вучиќ, камерата, продолжува да го следи. Финалето на серијата за претседателот е завршено.
Главниот актер ја смени својата улога. Дали ќе го видиме во „некој нов филм“ зависи од изборот.
