Очигледно нема вистинско чистење на медиумскиот пејзаж без пад на автократската влада. А потоа? Разговаравме за ова со Вероника Мунк, наградувана унгарска новинарка, сега директорка за иновации и нови пазари. Вероника Мунк има искуства со властите во времето на Орбан, потоа со она на словачкиот политичар Фицо ама и со ситуацијата во Полска
ВЕРА ДИДАНОВИЌ
Јавниот сервис привремено без информативна програма, новиот закон за медиуми, отпуштањата во медиумската империја блиска до поранешната влада, сето ова се случи кратко време по падот на Виктор Орбан, пријател и во многу аспекти пример на Александар Вучиќ
„Јавните медиуми не смеат да лажат. Се извинуваме што, и покрај ова, лажевме многу години“ – овој важен дел од пораката од унгарскиот државен телевизиски канал МТС, кој ја објави својата трансформација по падот на владата на Виктор Орбан во минатиот вторник, не беше вклучен во вестите на РТС.
Тешко дека има простор за изненадување од игнорирањето на вакви интересни информации, ако знаеме колку се слични методите на владеење на поранешниот унгарски премиер и неговиот српски пријател Александар Вучиќ – особено во областа на медиумите. И времето погодно за самокритика на српскиот пандан од неодамнешната служба на Орбан сè уште не е дојдено, иако постои можност тоа да се случи релативно наскоро.
Затоа следењето на настаните на унгарската медиумска сцена е особено интересно за граѓаните на Србија, кои се желни за извинување од лажливите медиуми.
СРБИЈА ЖАЛ МИ Е Имавме едно, но беше краткотрајно, а намерата беше нечесна: „Србија, жал ми е“, напиша таблоидот Курир кон крајот на 2015 година, признавајќи дека неговиот сопственик бил член на изборниот штаб на партијата на Александар Вучиќ и „отворено се согласил на цензура и самоцензура во својот весник“. Наскоро, сепак, се покажа дека станува збор само за привремена војна меѓу две фракции од владината пропагандна машина, без пошироко јавно значење.
Очигледно нема вистинско чистење на медиумскиот пејзаж без пад на автократската влада. А потоа? Разговаравме за ова со Вероника Мунк, наградувана унгарска новинарка, сега директорка за иновации и нови пазари во Деник Н, водечкиот независен медиум во Словачка, исто така зафатена со придобивките од „нелибералната демократија“.
Кариерата на нашата соговорничка, исто така, зборува за сличноста на унгарската медиумска сцена под Орбан и моменталната српска ситуација. Кога во 2020 година „Орбан дојде во редакцијата“ (не буквално!) на највлијателниот портал Index.hu во тоа време, каде што беше заменик-главен уредник, целиот тим од 80 луѓе даде отказ од работа и го формираше порталот Telex под нејзино водство – слично на тоа како беше создаден нашиот Радар во март 2024 година.
Важно е да се каже дека разговорот се одржа за време на самитот „Медиуми и демократија“ во Париз, организиран од Project Syndicate и Фондацијата Meliore, посветен на проблемот со поврзаноста помеѓу слабеењето на медиумите и падот на демократијата, но и на потрагата по начини за запирање на овој неконтролиран процес. Листата на говорници покажа колку е важна темата, вклучувајќи ги, на пример, филипинската новинарка, добитничка на Нобелова награда за мир Марија Реса и еден од најистакнатите интелектуалци на денешницата, Адам Михњик.
МЕДИУМИТЕ – ПРОРИТЕТ НА ПЕТЕР МАЃАР
Да се вратиме на Унгарија, конкретен пример за катастрофалното влијание на недостатокот на слобода на медиумите врз состојбата на демократијата и обратно. За да се разберат актуелните вести од Будимпешта, потребен е контекст: новиот унгарски премиер Петер Маѓар и неговата партија Тиса, за време на изборната кампања на секој состанок, нагласуваа дека, покрај прашањето за европските фондови, замрзнати поради проблеми со владеењето на правото за време на ерата на Орбан, медиумите се најважното прашање за нив. Тие ветија реструктуирање на медиумската сцена, нов систем на јавни медиумски услуги и промена на ставот кон независните медиуми. И многу брзо почнаа да го исполнуваат ветувањето.
Пред да стигне веста од почетокот на текстот – за привременото прекинување на информативната програма поради реформата на јавната медиумска служба, изборот на привремен директор на таа куќа, разрешувањето на директорот на информативната програма, разрешувањето на сите уредници и разрешувањето на седум новинари – беше усвоен новиот закон за медиуми. Тоа се случи само два месеци по промената на владата.
Новиот закон, според објаснувањето на соговорничката на „Радар“, предвидува формирање на ново надзорно тело за јавни медиумски услуги, со девет члена – тројца претседатели на опозициски партии, тројца претставници на владејачката партија и тројца медиумски експерти. Имињата на тие лица не беа познати во времето на нашиот разговор, а токму нивниот идентитет, според нејзината проценка, е од клучно значење за оценување на успехот на започнатата реформа.
Друга важна новина што ја истакнува Вероника Мунк се однесува на системот на државно рекламирање, бидејќи, за време на владеењето на Орбан, големо влијание врз медиумскиот пазар се постигнуваше со користење на парите на даночните обврзници, додека имаше огромна нерамнотежа во распределбата на јавните средства наменети за државно рекламирање. Во цела Европа, нагласува Мунк, за време на ерата на Орбан, најголемиот огласувач во Унгарија беше самата унгарска држава. Познато?
Како трета најважна вест, но не и последна, нашата соговорничка го посочува создавањето на државен медиумски фонд кој треба да го поддржи независното новинарство. Деталите за критериумите за одлучување за насоката на парите, сепак, се уште се непознати. „Можам да замислам скапи формати како аудиовизуелни формати или истражувања од голем обем, програми за медиумска писменост и веројатно медиумските организации ќе можат да аплицираат за тие пари“, вели Вероника Мунк.
ПОЛИТИЧАРИТЕ ВО ТЕЛОТО ЗА НАД ЗА МЕДИУМИТЕ Дали постои причина да се биде претпазлив во сите горенаведени, како и во весниците со кои не се занимававме конкретно овде?
„Сакам да имаше повеќе дискусии меѓу медиумските професионалци и јавноста пред да се воведе новиот закон“, вели нашата соговорничка. Таа е особено скептична кон избраниот модел за формирање на Надзорниот орган за јавни услуги: „Не гледам зошто воопшто се потребни политичари во такво тело“, вели таа. Аргументи за претпазливост наоѓа во историјата и фактот дека Унгарија никогаш немала квалитетна јавна медиумска служба по падот на комунизмот – моделот беше таков што сите влади, не само десничарските, туку и левичарските, имаа контрола врз јавната служба и нејзината содржина. „Не верувам во тоа. Мислам дека требаше да се примени модел како Германија или Естонија, каде што постои некаков вид посредничка организација која не е составена од политичари, туку, да ги наречеме паметни луѓе, кои можат да ја заштитат содржината од политичко влијание“, вели директорот за иновации Деник Н.
Во времето на нашиот разговор, тие седум отпуштања не им беа врачени на новинарите на МТС, но нема сомнение дека Вероника Мунк би ги поздравила: „Илјадници луѓе работат во јавните медиуми. Верувам дека таму не треба да остане никој што учествувал во ширењето дезинформации, користејќи го јавниот сервис за кампањи за клевета, напади врз невладини организации, опозициски политичари и новинари. Мислам дека треба да има јасно чистење.“
Искуството од Србија по злоупотребата на медиумите во 1990-тите го поставува прашањето – дали е тоа реално? Нашата соговорничка мисли дека е така. „Во моментов тоа е огромна организација, која не ни е потребна. Мислам дека треба да усвојат стратегија базирана на дигитални платформи. Телевизијата е сè уште важна за постарата генерација, но мислам дека некој хибриден модел, кој вклучува стриминг и дигитални платформи, би бил посоодветен.“
МАСОВНИ ОТПУШТАЊА Постизборните промени не влијаеја само на јавниот медиумски сервис, туку и на друг дел од медиумската сцена, кој во претходните десет и пол години беше дел од пропагандната машинерија на Орбан, според модел по кој сме добро познати. Дури и пред затемнувањето на екраните на државните телевизии – и тоа, како што напиша Петер Маѓар на Платформа X, „седумдесет години по Унгарската револуција од 1956 година, симболично во 19:56 часот“ – започнаа масовни отпуштања во неколку профидес медиумски компании, главно фокусирани на кампањи за клевета и зајакнување на пораките на Орбан.
Сепак, може ли да се случи овие компании да го зачуваат своето јадро сè додека, неизбежно, не заврши „медениот месец“ и не се појават првите разочарувања во новата влада – за повторно да се „оживеат“ и да продолжат таму каде што застанале?
Вероника Мунк не верува дека ова е можно, бидејќи, овие медиуми немаат одржлив бизнис модел. „Тие немаат средства за финансирање. А го немаат затоа што користеа пари на даночните обврзници, што веќе не е можно.“
Сè уште е прерано да се направи конечна оценка за обемот на започнатите реформи, но нашиот соговорник смета дека ситуацијата е ветувачка и дека, судејќи според новиот закон за медиуми, како и составот на владата, таа е секако подобра отколку што беше: „Сепак, претставниците на новата влада мора да разберат дека не мора нужно да ги сакаат новинарите. Новата влада мора да разбере и каква е нашата улога. Ние сме тука за да вршиме контрола: ние сме гласот, рацете и ушите на општеството“.
Сепак, таа улога лесно се заборава – што е токму она што се случува во Словачка, земјата каде што Вероника Мунк сега работи. И каде што, како што вели таа, гледа модел на однесување во кој премиерот и владата се многу груби кон новинарите и медиумите, етикетирајќи ги како непријатели. Ова, потсетува тој, е многу опасно бидејќи Словачка е земја каде што новинарите беа убиени пред седум години (случајот со Јан Куцијак и неговата свршеница Мартина).
СЛОВАЧКА И ТЕКОВНАТА БИТКА Дека словачкиот премиер Роберт Фицо ги следеше стапките на Орбан се виде и од фактот дека, веднаш по доаѓањето на власт, донесе нов закон за медиуми и ја реорганизираше медиумската служба.
„Тоа практично ја уништи постојната организација, која беше многу добра, силна и независна колку што може да биде една јавна служба. После тоа, следеа отпуштања. Како Унгарка која работи во Словачка, имав чувство на дежа ву и можев да им кажам на моите колеги што ќе се случи следно“, вели Вероника Мунк.
Од друга страна, додава таа, Фицо нема уставното мнозинство во парламентот што го имаше Орбан, Словаците се многу активни и излегуваат на улица кога нешто не им се допаѓа, а изборите се следната година. Во медиумската област, освен Деник Н, каде што работи соговорничката, постои и конкурентска мала и премиум компанија, исто така многу успешна. Квалитетното новинарство во Словачка не ја изгуби битката.
И што се случува кога ќе се случат политички промени и ќе се олабават автократските ограничувања? По реформата на јавните служби, дали медиумите, кои цело време се придржуваа до професионалните стандарди, стануваат непотребни?
„Забележав што се случи во Полска пред две или три години, кога се случи слична демократска промена, не толку драстична како во Унгарија, но сепак значајна. Ги прашав моите полски пријатели, поставувајќи им ги истите прашања: дали луѓето престанаа да ве следат затоа што мислеа дека сè е во ред? Тие рекоа не“, вели соговорничката на Радар.
„Мислам дека во земји како Унгарија, Словачка, Полска или дури и Србија, луѓето разбираат што може да постигне новинарството – или барем тоа е моето искуство. Верувам дека разбираат дека ако нема здрав медиумски систем, можат да се појават огромни проблеми“, вели Вероника Мунк и потсетува дека Унгарците живеат со овие проблеми 16 години.
А ние? Сè уште не е познато колку.
(radar.rs)
