ЈАНИС ВАРУФАКИС
Американскиот услужен сектор го заменува човечкиот труд и ја губи својата способност да генерира вишок вредност; американските технолошки господари извлекуваат сè поголем дел од вишокот вредност од материјалното производство кое е релативно недопрено од вештачката интелигенција. Проблемот со рантиерската стапица во Америка се продлабочува, исто како нееднаквоста, популизмот и социјалниот конфликт
Кога Кина одлучи да го прифати капитализмот, на сите водечки универзитети во Кина беа воведени стандардни западни учебници по економија за правилно да се обликува начинот на кој студентите размислуваат за економијата. „Повеќето од моите колеги не веруваат во марксизмот“, ми призна професор од еден од најдобрите економски факултети во Кина. „Само мало малцинство сè уште го сфаќаат Маркс сериозно“.
Така беше и пред две години. Денес, револуцијата на вештачката интелигенција ја оживува марксистичката економска мисла во Кина.
Кинеските марксисти долго време стравуваа дека капиталистичкиот пресврт на земјата на крајот ќе ја турне Кина во „стапицата на рентиерите“, во која веќе се наоѓаат северноатлантските економии: инфлација на цените на активата, остри забавувања, стагнација, деиндустријализација и социјални турбуленции. Кога се очекува конкуренцијата да ги намали стапките на профит во производствените сектори, за инвеститорите кои бараат највисок можен принос со најнизок можен ризик, актива што носи рента е многу попривлечна инвестиција.
Тежнеењето кон рентиерство предизвикува брз пораст на цените на недвижностите и прелевање на богатството од индустријата кон рентиерскиот сектор. Рентиерската стапица го уништува индустриското производство и ги уништува некогаш гордите индустриски региони, како што се северна Англија и американскиот Среден Запад.
Кина веќе се доближи до рентиерска стапица со пропаѓањето на градежната компанија „Евергранде“ – врвот на шпекулативниот леден брег што речиси го потона економското чудо на Кина. Но, лојалистите меѓу кинеските експерти ги отфрлаат ваквите стравувања, убедени дека кинеската држава, за разлика од оние на Запад, знае како да ги насочи инвестициите за да ја избегне рентиерската стапица. Тие со задоволство зборуваат за успеси како што се експлоатацијата на ретки минерали, зелената енергија, електричните возила, ултрабрзите железници, микрочиповите и, во поново време, вештачката интелигенција.
Малцинство кинески економисти – оние кои остануваат верни на марксизмот – стравуваат дека кинеската држава, без разлика колку се покажала како компетентна, нема да може да го реши овој проблем. На почетокот на 2025 година, неколку од нив ми потврдија дека го гледаат огромниот трговски суфицит на Кина како производ на опасна класна војна што се води против кинеската и западната работничка класа, војна во која единствените победници се кинеските и западните капиталисти.
Доколку новата капиталистичка класа на Кина продолжи да ги насочува своите приближно 170 трилиони јуани (25 трилиони долари) акумулирани вишоци во купување недвижности, Кина не може да избега од стапицата. Од друга страна, ако ги насочи вишоците во странство, да речеме кон земјите од БРИКС+ или африканските земји, Кина, како и западните земји пред неа, ќе се претвори во рентиер кој извлекува вишоци од земјите во развој – што на Маркс веројатно не би му се допаднало. Исто така, ако продолжат да испраќаат вишоци во странство, кинеските инвеститори еден ден ќе сфатат, како Германците пред нив, дека се изложени на каприците на странските должници – исто така непривлечна перспектива.
Истото чувство на нелагодност ги зафаќа кинеските марксистички економисти кога ги слушаат вообичаените препораки, главно од англосаксонските економисти, дека Кина треба да ја зголеми домашната потрошувачка – приватна и јавна – и на тој начин да ја избегне стапицата на рентиерите. Кинеските марксисти не мислат дека конзумеризмот може трајно да го реши проблемот со стапицата на рентиерите. „Ја прочитав ’Општеството на изобилство’ од Галбрајт и знам дека трката кон конзумеризам е посебен вид пекол“, ми рече еден од нив.
За да разбереме како кинеските роботи контролирани од вештачка интелигенција им помогнаа на марксистичките економисти да се вратат во игра, треба да се потсетиме на основен принцип на марксистичката економија: економската вредност се создава исклучиво од човечки труд. Вредноста на елементот го одразува минималното работно време потребно за производство на елементот на сегашното ниво на технолошки развој и знаење. Капиталистите не можат да извлечат вишок вредност од машините – само од човечките суштества. Индустриските машини се неверојатно корисни, но тие всушност ја пренесуваат само вредноста вградена во нив од луѓето што ги изградиле.
Почнувајќи со пронаоѓањето на парната машина, преку постепена замена на човечкиот труд со машински труд, вредноста на стоките се намали, стапките на профит се намалија, а ризикот од стапицата на рентиерот се продлабочи. Не помина долго време пред капитализмот да биде принуден да ја намали понудата на работна сила преку војни или да ја намали цената на работната сила преку големи кризи за да ја врати способноста за извлекување вредност. Ова е стандардна марксистичка критика на капитализмот.
Кинеските марксисти веруваат дека ова се случува со обновена енергија во Соединетите Американски Држави денес, благодарение на новите технологии. Силиконската долина не е заинтересирана за материјално производство, туку е опседната со градење агенти на вештачка интелигенција кои ќе ги изнајмува на поединци и компании како давател на услуги. Додека американскиот услужен сектор го заменува човечкиот труд и ја губи својата способност да генерира вишок вредност, американските технолошки господари извлекуваат сè поголем дел од вишокот вредност од материјалното производство кое е релативно недопрено од вештачката интелигенција. Проблемот со рантиерската стапица во Америка се продлабочува, исто како нееднаквоста, популизмот и социјалниот конфликт.
Од друга страна, кинеските компании за вештачка интелигенција се фокусираат на материјално производство и развој на индустриска роботика за производство на стоки, дури и зеленчук. Целите синџири на снабдување се автоматизирани, како и процесот на дизајнирање на самиот процес на производство.
Исто така, прифатените решенија за вештачка интелигенција се нудат во форма на отворен код и се достапни дури и за најмалите кинески производители за незначителна цена. Тоа не е технологија што им обезбедува конкурентска предност само на Форд или Џобс. Во кинескиот индустриски модел на вештачка интелигенција што се појавува, кинеските марксисти ја гледаат материјалната основа за укинување на самата вредност!
Кога потребните работни часови во сите индустрии ќе се намалат на нула, ќе има ера на изобилство и нагло опаѓање на разменската вредност на стоките. Нивната огромна употребна вредност и користа што ја носат ќе останат. Богатството повеќе нема да биде насочено кон зголемување на цените на недвижностите, стапицата на рентиерите ќе исчезне од вид, а ќе се види идна Кина која нема да има потреба да извезува за да ја одржи својата внатрешна рамнотежа.
Поважната поента, која ја нагласуваат кинеските марксисти, е дека капитализмот не може да го преживее големиот скок напред што го носи вештачката интелигенција. Од време на време капитализмот мора да произведува кризи и војни за да преживее. Но, Кина не е ограничена од старата логика на капиталистичко акумулирање на богатство. Бидејќи функционира во систем на државен капитализам, кој претпоставува долгорочни цели за краткорочен профит, може да си дозволи да ја доведе автоматизацијата до својот логичен крај, без страв од пад на профитот. Таа е способна да апсорбира шок, да ја прераспределува профитот во форма на евтини и висококвалитетни стоки и услуги и да ги обезбеди материјалните предуслови за свет на слободно здружување во кој производството е според способностите и распределено според потребите. Свет во кој државата, откако изградила комунистичка утопија, може да овене.
Дури и ако кинеските марксисти се во право, остануваат неколку тешки прашања: Како што пристигнуваме во ерата на продуктивноста сингуларност, дали кинеската држава навистина ќе обезбеди доброто и слободното време што ќе им ги обезбедат на луѓето роботите со вештачка интелигенција да се користат на начин што овозможува вистински човечки просперитет? Дали навистина ќе овене и ќе исчезне сама од себе? Или ќе создаде паразитски елити кои ќе ја користат вештачката интелигенција за лично збогатување, како што веќе прават во Силиконската долина?
